Bölüm 14 Angle of List (Meyil, Bayılma Açısı)
Meyil açısı (angle of list), gemi içindeki bir ağırlığın enine kaydırılmasıyla ağırlık merkezinin (G) merkez hattından ayrılması ve geminin bir bordaya kalıcı olarak yatmasıdır. Ağırlıkların gemi içinde simetrik dağılmaması, ambardaki bir yükün (örneğin dökme tahılın) kayması ya da bordadan kreynle ağır bir parça kaldırılması gibi iç etkenler, geminin ağırlık merkezini ($G$) omurga-merkez hattından (centerline) yana kaydırabilir; bu kaymanın sonucunda oluşan kalıcı yatıklığa meyil/bayılma (list) denir.
Meyil Açısı Nasıl Oluşur?
- Başlangıçta dik yüzen bir gemide $G$ ve $B$ merkez hattı üzerindedir.
- Gemi içindeki bir ağırlık sancak veya iskele yönünde enlemlatitudeesine ($d$ kadar) kaydırıldığında:
– Geminin toplam ağırlık merkezi de kayma doğrultusuna paralel olarak merkez hattından $G_1$ noktasına kayar:
$GG_1 = \frac{w \times d}{W}$
– Bu durum $W \times GG_1$ büyüklüğünde bir yatırıcı moment (listing moment) doğurur.
- Gemi, yeni ağırlık merkezi ($G_1$) ile yeni yüzme merkezi ($B_1$) aynı düşey doğrultuya gelene kadar $\theta$ açısı kadar meyleder.
- Küçük açılarda ($< 15^\circ$), $G_1$ noktası düşey olarak doğrudan metasantr noktasının ($M$) altına gelir.
Temel Meyil Formülü: ΔGG₁M Üçgeni
Meyil açısı, $G$ noktasında dik açı yapan $\Delta GG_1M$ üçgeni üzerinden trigonometriyle bulunur:
$\tan\theta = \frac{GG_1}{GM}$
- Gemi içindeki ağırlık kaydırmalarında ($GG_1 = \frac{w \times d}{W}$):
$\tan\theta = \frac{w \times d}{W \times GM}$
(Burada $w$: Kaydırılan ağırlık, $d$: Enine kayma mesafesi, $W$: Deplasman, $GM$: Başlangıç metasantrik yüksekliğidir).
tan θ = GG₁ / GM ilişkisini görselleştirin: meyil açısını ve KG’yi değiştirerek G, B′ ve M noktalarının nasıl hareket ettiğini canlı izleyin. Simülatörü aç →
Çoklu Yük Operasyonunda Meyil Nasıl Hesaplanır?
Gemiye birden fazla ağırlık yüklendiğinde, boşaltıldığında veya kaydırıldığında iki ayrı moment tablosu kurularak işlem yapılır:
Önce: Omurgaya Göre Düşey Momentler (Nihai $KG$ ve $GM$)
- Tüm ağırlıkların omurgadan ($K$) yükseklikleri ($Kg$) çarpılarak düşey momentler toplanır.
$KG_{\text{son}} = \frac{\text{Toplam Düşey Moment}}{\text{Son Deplasman}} = \frac{\sum M_{\text{keel}}}{W_{\text{son}}}$
$GM_{\text{son}} = KM – KG_{\text{son}}$
Sonra: Merkez Hattına Göre Enine Momentler ($GG_1$)
- Merkez hattı ($CL$) sıfır referansı kabul edilir.
- Standart işaret kuralı: İskele yönü eksi ($-$), Sancak yönü artı ($+$) alınır.
- Eklenen yükler kendi tarafına pozitif/negatif moment yazarken, boşaltılan yükler ters tarafa moment üretir (iskeleden yük çıkarsa gemi sancağa meyleder).
$\text{Net Enine Moment} = \sum (\text{Ağırlık} \times \text{Merkez Hattına Mesafe})$
$GG_1 = \frac{\text{Net Enine Moment}}{W_{\text{son}}} \quad (\text{Sonucun işaretine göre İskele veya Sancak})$
Son Adım: Nihai Meyil Açısını Bulmak
$\tan\theta = \frac{GG_1}{GM_{\text{son}}}$
Dikkat Edilmesi Gereken Özel Durumlar
Dökme Yük (Tahıl) Kayması: Hem Enine Hem Düşey Hareket
Ambardaki tahıl kaydığında ağırlık merkezi hem yana ($d_h$) hem de tepeye doğru ($d_v$) yükselir:
- Enine kayma: $GG_1 = \frac{w \times d_h}{W}$
- Düşey yükselme: $G_1G_2 = \frac{w \times d_v}{W}$
- Düşey yükselme metasantrik yüksekliği daraltır: $GM_{\text{yeni}} = GM_{\text{eski}} – G_1G_2$
- Sonuç meyil açısı:
$\tan\theta = \frac{GG_1}{GM_{\text{yeni}}}$
Gemiyi Dik Konuma Getirmek: Yük Dağıtımı (Trimming Upright)
Gemide mevcut bir meyil varsa ve elde kalan son yük (örn. $250\text{ ton}$) sancak ve iskele ara güvertelerine paylaştırılacaksa:
- İskele ve sancak momentleri birbirine eşitlenerek ($w_{\text{isk}} \times d = w_{\text{snc}} \times d + \text{Mevcut Moment}$), geminin operasyon sonunda tam sıfır meyil ile dik (upright) çıkması sağlanır.
Gemi Donanımıyla (Bumba/Kreyn) Ağır Yük Kaldırırken Dikkat
Bumbayı borda dışına açın: askıdaki yükün bumun ucundan asılıymış gibi davrandığını, G’nin hem yukarı hem yana G′’ye kaydığını ve geminin denge meyil açısına oturduğunu canlı görün. Simülatörü aç →
Rıhtımdan geminin kendi vinciyle ağır bir parça kaldırılırken en riskli an, yük askıya alındıktan sonra bumbanın rıhtım yönünde en uzağa açıldığı (azami outreach) noktada yaşanır ve azami meyil açısı da tam bu anda ortaya çıkar. Çünkü yük bu anda hem en yüksek noktadadır (cundada, $G$‘yi yukarı iter) hem de merkez hattından en uzak mesafededir ($GG_1$‘i azami yapar).
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates