Bölüm 15 Moments of Statical Stability (Statik Stabilite Momentleri)

Statik stabilite momenti, meyilli bir gemide deplasmanla doğrultucu kolun çarpımıdır (W × GZ) ve gemiyi dik konuma döndüren etkinin ölçüsüdür. Dalga veya rüzgar gibi dış bir kuvvet gemiyi yana yatırdığında, gövdenin sudan çıkan ve batan kısımlarındaki değişim bir kuvvet çifti oluşturur ve bu çift gemiyi tekrar doğrultmaya çalışır; bu etkiye Statik Doğrultucu Moment (Moment of Statical Stability – MSS) denir.

Bu momentin büyüklüğü hem geminin deplasmanına ($W$) hem de doğrultucu kolun ($GZ$) uzunluğuna bağlıdır:

$\text{Statik Moment} = W \times GZ \quad (\text{ton}\cdot\text{metre})$

Küçük Meyil Açılarında Statik Moment Nasıl Bulunur? ($\theta < 15^\circ$)

Meyil açısı küçük olduğunda, yeni yüzme merkezinden ($B_1$) yükselen düşey kaldırma doğrusunun merkez hattı hep aynı noktada, yani ilk metasantrde ($M$) kestiği varsayılır.

  • Doğrultucu Kol ($GZ$):

$\Delta GZM$ dik üçgeninden:

$GZ = GM \times \sin\theta$

  • Statik Moment:

$\text{MSS} = W \times GM \times \sin\theta$

  • Deplasmanın Rolü: Stabilite yalnızca $GM$ yüksekliğine bağlı değildir; doğrultucu moment doğrudan geminin toplam ağırlığıyla ($W$) çarpılır. Örneğin aynı $0{,}50\text{ m}$ $GM$‘ye sahip iki gemiden boş olanı ($3000\text{ ton}$) $130\text{ tm}$ moment üretirken, yüklü olanı ($12\,000\text{ ton}$) $520\text{ tm}$ doğrultucu moment üretir. Dolayısıyla yüklü gemi dış etkenlere karşı çok daha dirençlidir.

Büyük Meyil Açılarında Durum Nasıl Değişir? ($\theta > 15^\circ$)

Meyil açısı büyüdükçe ($15^\circ$‘nin üzerine çıktığında), batan su kamasının asimetrisi artar ve $B_1$‘den geçen düşey hat artık ilk metasantr noktasından ($M$) geçmez. Bu nedenle $GZ = GM \sin\theta$ formülü geçerliliğini yitirir; hesaplamada gemi bordasının geometrisi devreye girer.

Duvar Kenarlı Tekne Formülü (Wall-Sided Formula)

Güverte kenarı suya gömülene kadar (deck edge immersion açısına kadar) bordaları düşey kabul edilen tekneler için türetilmiş temel formüldür:

$GZ = \left( GM + \frac{1}{2} BM \tan^2\theta \right) \sin\theta$

  • Formülün Analizi:

1. İlk Terim ($GM \sin\theta$): Küçük açılardan gelen temel doğrultucu koldur.

2. İkinci Terim ($\frac{1}{2} BM \tan^2\theta \sin\theta$): Açının büyümesiyle batan kamaların genişlemesinden kaynaklanan ilave stabilite katkısıdır.

3. Küçük açılarda ($\theta < 5^\circ$) $\tan^2\theta$ değeri sıfıra çok yakın olduğundan bu ikinci terim yok sayılabilir ve $GZ \approx GM \sin\theta$ haline döner.

4. Açılar $15^\circ – 25^\circ$ seviyelerine çıktıkça bu terim $GZ$‘ye ciddi bir pozitif katkı sağlar.

  • Statik Moment:

$\text{MSS} = W \times \left( GM + \frac{1}{2} BM \tan^2\theta \right) \sin\theta$

Attwood Formülü Ne Zaman Kullanılır?

Gemi formu duvar kenarlı değilse ya da güverte kenarı suya gömülmüşse, her tekne tipi ve her açı için geçerli olan en genel hidrostatik formül devreye girer:

$GZ = \frac{v \times hh_1}{V} – BG \sin\theta$

  • Değişkenler:

– $v$: Batan veya çıkan su kamasının hacmi ($\text{m}^3$)

– $hh_1$: Bu kamaların geometrik merkezleri arasındaki yatay mesafe ($\text{m}$)

– $V$: Geminin toplam batık hacmi ($\text{m}^3$)

– $BG$: Geminin omurga üzerindeki $KG$ ve $KB$ noktaları arasındaki fark ($BG = KG – KB$)

  • Moment İfadesi:

$\text{MSS} = W \times \left( \frac{v \times hh_1}{V} – BG \sin\theta \right)$

  • Formüldeki $\frac{v \times hh_1}{V}$ terimi kaldırma kuvvetinin yana açılmasını ($BR$), $BG \sin\theta$ terimi ise ağırlık merkezinin yüksekte olmasından kaynaklanan kaybı ($BT$) temsil eder.

Güverte Kenarı Suya Girince Ne Olur?

Bir gemi yattığında fribord mesafesi tükenip güverte kenarı suya girdiği andan itibaren:

  • Su hattı alanı aniden daralmaya başlar.
  • Su hattı atalet momenti ($I$) ve dolayısıyla $BM$ hızla düşer.
  • Duvar kenarlı formül bu açıdan sonra kullanılamaz.
  • Statik stabilite eğrisinde ($GZ$ eğrisi) artış hızı yavaşlar, eğri tepe noktasına ($GZ_{\text{maks}}$) yaklaşır. Bu yüzden yüksek fribord, geminin daha büyük açılara kadar doğrultucu kol kazanmasını sağlar.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates