Bölüm 7 Effect of Free Surface of Liquids on Stability (Sıvıların Serbest Yüzeyinin Stabiliteye Etkisi)

Gemi stabilitesinde serbest yüzey etkisi (free surface effect, FSE), kısmen dolu tanklardaki sıvının gemiyle birlikte yer değiştirmesi sonucu metasantrik yüksekliğin (GM) sanal olarak azalmasıdır. Ambar ve çift dip (double bottom) tanklarındaki yakıt, tatlı su veya balast gibi sıvıların tankı tam doldurmaması, gemi emniyetini tehdit eden en sinsi stabilite kayıplarından biridir; denizcilikte bu olguya Serbest Yüzey Etkisi (Free Surface Effect – FSE) denir.

Tam Dolu Tank mı, Çalkantılı Tank mı?

  • Tam Dolu / Presli Tank (Pressed-up Tank):

– Sıvı tank tavanına kadar tamamen doludur; gemi yattığında sıvının gidebileceği hiçbir boşluk yoktur.

– Sıvı, tankın geometrik merkezinde ($g$) sabit duran katı bir ağırlık gibi davranır.

– Geminin stabilitesinde ilave bir sanal kayba yol açmaz.

  • Kısmen Dolu / Çalkantılı Tank (Slack Tank):

– Sıvı yüzeyinde serbest bir hava boşluğu (ullage) bulunur.

– Gemi $\theta$ açısıyla yattığında, sıvı yerçekimi etkisiyle yatan tarafa (alçak bordaya) doğru akar.

– Sıvının ağırlık merkezi $g$‘den $g_1$‘e kayar.

Serbest Yüzey Stabiliteyi Nasıl Azaltır?

Sıvı alçak tarafa doğru aktıkça geminin ağırlık merkezi de aynı yönde $G$‘den $G_1$‘e kayar, bu da doğrultucu momenti zayıflatır:

  • Doğrultucu Kolun Kısalması:

– Sıvı akmasaydı doğrultucu kol $GZ$ olacaktı.

– Sıvı kaydığı için yeni doğrultucu kol $G_1Z_1$ mesafesine (veya düşey izdüşümü olan $G_vZ_v$‘ye) daralır.

  • Sanal Metasantrik Yükseklik ($G_vM$):

– Gemi sanki ağırlık merkezi fiziksel olarak $G$‘den daha yukarıdaki hayali bir $G_v$ noktasına yükselmiş gibi davranır.

– $GG_v$ mesafesine Serbest Yüzeyden Kaynaklanan Sanal GM Kaybı (Virtual Loss of GM) denir.

– Gerçekte geminin katı ağırlık merkezi yerinde dursa bile, doğrultucu moment formülü akışkan GM üzerinden hesaplanır:

$\text{Statik Moment} = W \times G_vM \times \sin\theta$

  • Kritik Risk: Başlangıçta küçük ama pozitif bir $GM$‘ye (örn. $+0{,}10\text{ m}$) sahip bir gemide, çalkantılı tanklar yüzünden oluşacak sanal kayıp ($GG_v = 0{,}15\text{ m}$), net $GM$‘yi negatife ($-0{,}05\text{ m}$) düşürebilir ve gemiyi aniden kararsız dengeye sokarak Loll Açısına bayıltabilir.

🧪 İnteraktif Araç: Serbest Yüzey Etkisi
Kısmen dolu bir tanktaki sıvının alçak bordaya akışını ve G’nin sanal olarak Gv‘ye yükselişini canlı izleyin. Doluluk oranını, sıvı yoğunluğunu ve boyuna perde sayısını değiştirerek GM kaybını kendiniz görün. Simülatörü aç →

Negatif GM’yi Düzeltme Adımları

Gemi bir tarafa kalıcı olarak yatık kaldığında izlenecek adımlar sıkı bir disipline bağlıdır:

Adım 1: Teşhis (Meyil mi, Loll mu?)

  • Önce yatıklığın simetrik olmayan katı ağırlık dağılımından (bayılma – list) mı, yoksa negatif $GM$‘den (loll) mi kaynaklandığı tespit edilmelidir.
  • Yükler dengeli tüketilmiş veya ambarlar simetrik olmasına rağmen gemi yatıksa ve özellikle yalpa yaparken bir bordadan diğer bordaya aniden sertçe devriliyorsa (flop yapıyorsa), sebep kesinlikle negatif $GM$ (loll) durumudur.

 

Adım 2: Mevcut Yüklerin İndirilmesi ve Presleme

  • Varsa yarı dolu tanklar derhal tam doldurularak (preslenerek) serbest yüzey etkisi sıfırlanmalıdır.
  • Gemi içindeki indirilebilecek ağırlıklar (bumbayı güverteye yatırmak, derin tanklardaki yükü çift dip tanklarına aktarmak vb.) aşağı çekilerek $G$ düşürülmelidir.

Adım 3: Çift Dip Tanklarına Balast Alma (Kritik Karar)

Eğer yukarıdaki adımlar yetersiz kalmışsa ve boş dip tanklarına deniz suyu balastı basılması gerekiyorsa:

  1. Tank Seçimi: Su yüzey alanı en dar (enine genişliği en küçük) tanklar tercih edilmelidir; çünkü serbest yüzey etkisi tank genişliğinin küpüyle ($b^3$) orantılıdır. Tanklar asla aynı anda değil, kesinlikle teker teker doldurulmalıdır.
  2. Dolum Aşaması: Boş bir tanka su verilmeye başlandığı an serbest yüzey oluşur ve $G$ sanal olarak önce biraz daha yükselir; meyil açısı ilk aşamada bir miktar artar. Bu durum göze alınmalı ve hesaplanmalıdır.
  3. Merkez Hattı Bölmeli Tanklarda Hangi Taraf?

– ASLA YÜKSEK TARAFTAN DOLDURULMAZ! Yüksek tarafa su basılırsa gemi doğrulur gibi olur; ancak hemen ardından kontrolsüzce diğer bordaya doğru çok büyük bir açıyla devrilir (flop yapar) veya doğrudan alabora olur.

– DAİMA ALÇAK TARAFTAN (YATIK TARAFTAN) DOLDURULUR! Yatan tarafa su basıldığında gemi dibe ağırlık kazandığı için $G$ genel olarak aşağı inmeye başlar. İlk anlarda meyil biraz daha artsa da bu artış kontrollü ve kademelidir. Tank doldukça ağırlık merkezi düşer, meyil azalmaya başlar; ardından yüksek taraf doldurularak gemi dik konuma getirilir.

 

Özet: Akılda Tutulması Gerekenler

  1. Yatıklığın negatif $GM$ kaynaklı olduğunu doğrula.
  2. Çalkantılı tankları prese al, ağırlıkları aşağı indir.
  3. Çift dip tankı doldurulacaksa, boyuna perdelerle bölünmüş dar tankları seç ve tek tek doldur.
  4. Bölmeli tankta kesinlikle önce alçak (yatık) tarafı doldur.
  5. Başlangıçta yatıklık açısının bir miktar artacağını bil ve panikleme.
  6. Hiçbir operasyonu önceden stabilitesini hesaplamadan başlatma.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates