Bir gemi yatık duruyorsa bunun üç farklı nedeni olabilir ve her birinin çaresi farklıdır. Yanlış teşhis gemiyi kaybettirebilir. Bu kısmı tek bir soruyla okuyun: G nerede?
| G yana kaymış, GM > 0 | G merkezde, GM = 0 | G merkezde, GM < 0 | |
|---|---|---|---|
| Adı | List (meyil/bayılma) | Sıfır GM’de meyil | Loll |
| Formül | tan θ = GG1/GM | tan θ = ∛(2 GG1/BM) | tan θ = √(−2 GM/BM) |
| İlişki | Doğrusal | Küp kök | Kare kök |
5.1 List — G Yana Kaydığında
Asimetrik yükleme, yük kayması ya da bordadan kreynle ağır parça kaldırma G‘yi merkez hattından yana kaydırır (GG1 = w d/W). Gemi, G1 ile B1 aynı düşey hatta gelene kadar yatar. Küçük açılarda G1, M‘nin tam altına düşer:
tan θ = GG1/GM = w × d/(W × GM)
Aynı yük kayması, GM küçükse çok daha büyük açı verir; narin gemi küçük asimetrilere bile çok duyarlıdır.
Birden fazla yük işleminde adım adım:
- Düşey momentler (4.5’teki tablo) → KGson, GMson = KM − KGson
- Enine momentler (merkez hattına göre): her ağırlık × CL mesafesi. İşaret: iskele (−), sancak (+)
- GG1 = (Net enine moment)/Wson — işaret yatış yönünü verir
- tan θ = GG1/GMson
Boşaltılan yük ters tarafa moment üretir: iskeleden yük çıkarılırsa gemi sancağa yatar.
Dökme yük (tahıl) kayması — yük hem yana hem yukarı kayar:
- Yatay: GG1 = w dh/W
- Düşey: G1G2 = w dv/W → GMyeni = GM − G1G2
- tan θ = GG1/GMyeni — yani kayma hem yatırır hem de geminin direncini azaltır.
Gemiyi dik bitirmek (trimming upright): Mevcut bir list varsa, kalan yük iskele ve sancağa momentleri eşitleyecek şekilde dağıtılır: wiskele × d = wsancak × d + mevcut moment.
Kreynle ağır kaldırma: En tehlikeli an, yük askıdayken bumbanın en uzak açıklığa (maksimum outreach) ulaştığı andır: yük hem en yüksekte (cunda) hem merkez hattından en uzaktadır → G hem yukarı hem yana kaymıştır → azami meyil bu anda olur.
Vinç bumunu borda dışına döndürün; G’nin yana kaymasını ve tan θ = GG1/GM ile oluşan meyil açısını canlı izleyin. Simülatörü aç →
5.2 GM Sıfırken Meyil
KG = KM ise GM = 0‘dır. Gemi dikken nötr dengededir; ama yattıkça genişleyen su kaması ek doğrultucu etki yaratır, yani gemi devrilmez, bir açıda kararlı şekilde oturur. Duvar kenarlı formülde GM = 0 koyarsak:
GZ = ½BM tan2θ sin θ
Küçük bir yük kayması olursa denge ½BM tan3θ = GG1 şartıyla kurulur:
tan θ = ∛(2 × GG1/BM)
W = 10.000 t, KM = KG = 8,00 m ve BM = 5,00 m olan bir gemide 20 t’luk ağırlık 10 m yana kaydırılırsa:
- GG1 = (20 × 10)/10.000 = 0,020 m
- tan3θ = (2 × 0,020)/5,00 = 0,008
- tan θ = 0,200 → θ ≈ 11,3°
Yalnızca 2 cm’lik G kayması, GM = 0 olan gemiyi 11° yatırır. Aynı kayma GM = 1 m olan gemide yaklaşık 1,1° meyil verirdi.
Dört durumun genel tablosu:
| Başlangıç | Denge | Formül |
|---|---|---|
| GM>0 | Kararlı | tan θ = GG1/GM |
| GM = 0 | Nötr → kararlı | tan θ = ∛(2GG1/BM) |
| GM<0, yük kayması yok | Kararsız → loll | tan θ = √(−2GM/BM) |
| GM<0 + yük kayması | Bileşik | ½BM tan3θ + GM tan θ = GG1 |
(Bu formüller duvar kenarlı tekne varsayımına dayanır; gerçek gemide yaklaşık sonuç verir.)
5.3 Loll Açısı — En Tehlikeli Karışıklık
Loll, G‘nin M‘nin üstüne çıktığı (GM<0) ama G‘nin hâlâ merkez hattında olduğu durumdur. Yana kayan bir yük yoktur; gemi yine de dik duramaz.
Nasıl oluşur?
- Dik konumda gemi “bıçak sırtındadır” — en küçük etki onu yatırır.
- Yattıkça su kaması büyür, B hızla yatan tarafa kayar.
- B1‘den çıkan kaldırma hattı G‘nin altına geldiğinde GZ = 0 olur → gemi bu açıda durur: loll açısı.
- Daha fazla yatırılırsa pozitif GZ onu loll açısına geri iter. Gemi 0° değil, loll açısı etrafında yalpalar.
tan θloll = √(−2 GM/BM)
(GM negatif olduğundan kök içi pozitiftir.)
Büyük tehlike — “flop”: Rüzgar ya da dalga gemiyi bir bordadaki loll açısından diğer bordadakine (ör. 4° iskele → 4° sancak) kontrolsüzce savurabilir. Gemi dik konumu geçince karşı bordada kaldırma oluşana kadar duramaz ve sert bir şekilde çarpar; bağlar kopabilir, yük kayabilir, gemi alabora olabilir.
List mi, loll mü? Nasıl ayırt edilir?
| List | Loll | |
|---|---|---|
| Neden | Asimetrik ağırlık | GM<0 |
| G | Yana kaymış | Merkez hattında |
| GM | Pozitif | Negatif |
| Denge | Kararlı | Kararsız |
| Yatış | Hep aynı bordaya | Her iki bordaya da yatabilir (flop) |
| Yalpa | Normal | Ağır, tembel, uzun periyot |
| Düzeltme | Yüksek tarafa ağırlık ekle / alçak taraftan çıkar | G’yi aşağı indir (KG‘yi düşür) |
Loll’de yüksek tarafa asla ağırlık (balast) basılmaz. List sanılıp yüksek tarafa su basılırsa gemi loll açısından karşı bordaya “flop” yapar ve bu kez daha ağır yatar.
Düzeltmede önce kısmen dolu tankların serbest yüzeyi azaltılır; sonra G‘yi indirmek için alçak taraftaki küçük, bölmeli bir dip tankından başlanarak balast alınır, ardından karşı taraftaki doldurulur; üst güvertedeki ağırlıklar indirilir veya atılır. Doldurma sırasında geçici serbest yüzey stabiliteyi daha da düşüreceğinden tanklar tek tek ve hızla doldurulur.
GZ eğrisinde loll: Eğri orijinden aşağı (negatif) başlar, loll açısında sıfırı keser. Stabilite aralığı 0°’den değil, loll açısından başlar.
Negatif GM’yi güvenle deneyin: KG’yi KM’nin üzerine çıkarın ve geminin dik duramayıp bir loll açısına nasıl yattığını izleyin. Simülatörü aç →
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.