Artık KM‘yi gövdeden, KG‘yi yüklemeden bulabiliyoruz. Şimdi asıl soru: Gemi yana yatınca ne olur?
4.1 Temel Kavramlar
- Meyil (heel): Dalga, rüzgar, dönüşteki merkezkaç gibi dış etkilerle geçici yatma.
- Bayılma / sabit meyil (list): Asimetrik yükleme, borda tanklarının eşit tüketilmemesi, yük kayması gibi iç etkilerle kalıcı yatma.
- İlk metasantr (M): Gemi küçük açılarla (~15°’ye kadar) yattığında, yeni yüzme merkezinden çıkan düşey kaldırma hattının merkez hattını kestiği nokta.
- Metasantr yüksekliği: GM = KM − KG
4.2 Doğrultucu Kol GZ Nasıl Doğar?
Adım adım düşünelim:
- Gemi θ kadar yatar. Bir taraftan su kaması sudan çıkar, diğer taraftan bir kama suya girer.
- Batık hacmin şekli değiştiği için B, yatan tarafa kayar (B → B1; BB1 = v × gg1/V).
- G yerinde kalır (yük kaymadıysa).
- Artık ağırlık G‘den aşağı, kaldırma B1‘den yukarı iter; bu iki kuvvet aynı hat üzerinde değildir → bir kuvvet çifti oluşur.
- Bu iki hat arasındaki yatay mesafe doğrultucu kol GZ‘dir.
MSS (statik doğrultucu moment) = W × GZ (t·m)
Durum bir tahterevalliye benzer: G bir tarafta aşağı, B1 diğer tarafta yukarı iter. Aradaki mesafe (GZ) ne kadar uzunsa gemiyi geri çeviren etki o kadar güçlüdür.
Küçük açılar (θ < 15°): B1‘den çıkan hat M‘den geçer, bu yüzden basit geometri yeterlidir:
GZ = GM × sin θ MSS = W × GM × sin θ
Aynı GM = 0,50 m’de 3.000 t’luk boş gemi 130 t·m, 12.000 t’luk yüklü gemi 520 t·m doğrultucu moment üretir; yani aynı GM’de ağır gemi daha güçlü doğrulur.
Orta açılar — duvar kenarlı formül (bordalar düşey kabul edilir, güverte kenarı suya girene kadar):
GZ = (GM + ½BM tan2θ) sin θ
İkinci terim büyüyen kamaların ek katkısıdır; θ < 5°’de ihmal edilebilir, 15–25° arasında belirgindir.
Her açıda geçerli — Attwood formülü:
GZ = v × hh1/V − BG sin θ
- İlk terim (BR): kamaların yer değiştirmesiyle kaldırmanın yana kayması (v: kama hacmi, hh1: kama merkezleri arası yatay mesafe, V: toplam batık hacim)
- İkinci terim (BT): G‘nin B‘den yüksekte olmasından doğan kayıp (BG = KG − KB)
Doğrultucu kolu büyütmek için ya gövde daha çok “kama” üretmeli (geniş gemi) ya da G alçakta olmalıdır.
Güverte kenarı suya girince: Su hattı alanı daralır, I ve BM hızla düşer; duvar kenarlı formül geçersiz olur, GZ‘nin artış hızı azalır ve eğri maksimuma yaklaşır. Yüksek fribord bu anı geciktirir ve geminin büyük açılarda da doğrultucu kol üretmesini sağlar.
4.3 Üç Denge Durumu
| Durum | G ile M | GM | GZ | Davranış |
|---|---|---|---|---|
| Kararlı | G, M’nin altında | + | + | Yatar, kuvvet kalkınca doğrulur |
| Nötr | G = M | 0 | 0 | Yatırıldığı açıda kalır |
| Kararsız | G, M’nin üstünde | − | − | Dik duramaz; loll açısına bayılır veya devrilir |
GM’yi pozitife çevirmenin yolları (hepsi G‘yi indirmek demektir):
- Yükleri ambar diplerine indirmek
- G‘nin altındaki dip tanklara balast almak
- Üst güvertedeki ağırlıkları tahliye etmek
- Serbest yüzeyleri yok etmek (tankları tam doldurmak ya da tamamen boşaltmak)
Gemiyi meyillendirin; B’nin B1‘e kayışını ve GZ kolunun doğuşunu izleyin. KG’yi KM’ye eşitleyip üzerine çıkararak üç denge durumunu kendiniz deneyin. Simülatörü aç →
4.4 Sert Gemi mi, Narin Gemi mi?
GM yalnızca “güvenli mi?” sorusunu değil, geminin nasıl yalpaladığını da belirler:
TR ≈ 2K/√(g × GM) ≈ 0,7 × B/√GM (saniye)
(K: atalet yarıçapı, B: genişlik)
| Sert (stiff) | Narin (tender) | |
|---|---|---|
| GM | Aşırı büyük (2–3 m) | Çok küçük (0,15–0,20 m) |
| Davranış | Sert, sarsıntılı doğrulur | Kolay yatar, tembel doğrulur |
| Yalpa periyodu | Kısa (8–12 s) | Uzun (25–35 s) |
| Sakıncası | Yapısal gerilme, lashing kopması, konforsuzluk | Uzun süre yatık kalma, su alma, GM’nin negatife düşme riski |
İdeal: Yalpa periyodu 15–25 saniye.
Bu nedenle “ne kadar çok GM, o kadar iyi” düşüncesi yanlıştır; hedef yeterli ama aşırı olmayan GM’dir.
Tipik tam yüklü GM değerleri:
| Gemi | GM |
|---|---|
| Genel kargo | 0,30–0,50 m |
| Ham petrol tankeri | 0,50–2,00 m |
| VLCC/ULCC | 2,00–5,00 m |
| Konteyner | 1,50–2,50 m |
| Ro‑Ro | ≈ 1,50 m |
| Dökme cevher | 2,00–3,00 m |
Yasal alt sınır (IMO/DfT): Serbest yüzey düzeltmesi yapılmış GMfluid hiçbir yükleme durumunda 0,15 m’den az olamaz.
4.5 Nihai KG Hesabı
Zabitin her yükleme planında yaptığı temel hesap — omurgaya göre moment tablosu:
| Kalem | Ağırlık (t) | Kg (m) | Moment (t·m) |
|---|---|---|---|
| Boş gemi (veya başlangıç) | W0 | KG0 | W0 × KG0 |
| Yüklenen | + w1 | Kg1 | + w1Kg1 |
| Boşaltılan | −w2 | Kg2 | −w2Kg2 |
| Kaydırılan | eski yerinden −, yeni yerine + | ||
| Toplam | Wson | ΣM |
KGson = ΣM/Wson GMson = KM(Wson) − KGson
(KM, son deplasmana/drafta karşılık gelen değerden hidrostatik tablodan okunur.)
4.6 G’yi Yükselten 20 Neden
G’yi yükselten nedenler beş grupta toplanabilir:
A) Sıvılar ve serbest yüzey
- Kısmen dolu tanklarda sıvı hareketi (FSE) — G sanal olarak yükselir
- Tank boyuna perdesinin çökmesi — tank genişliği ikiye katlanır, serbest yüzey etkisi 4 katına çıkar
- Ambar delinmesi ve su alma (bilging) — giren su serbest yüzey yaratır
- Kapalı ya da tıkalı frengi delikleri — dalga suyu güvertede hapsolur
B) Üstten gelen su ve buz
- Buzlanma — direk, anten ve bordada biriken buz
- Bakımsız ambar kapağı contalarından su girmesi (tween deck’te birikir)
- Ro‑Ro’da açık unutulan baş vizörü / kapaklar — araç güvertesine su dolması (Herald of Free Enterprise)
- Ağır denizde güverteye su binmesi
C) Yükleme kararları
- Üst güvertelere yük yüklemek (konteyner, kereste)
- Mevcut G‘nin üstüne ağırlık eklemek
- Mevcut G‘nin altından ağırlık boşaltmak (çift dip yakıtını tüketmek, dip balastı basmak)
- Dip yüklerini üst katlara taşımak
- Kreyn/bumba ile yük kaldırmak (ağırlık cundaya sıçrar)
- Güverte kerestesinin su emmesi (~%15 ağırlaşma, en üstte)
- Tahıl/balık ayırma perdelerinin yıkılması — yük yana kayar
- Yolcuların üst güverteye yığılması
D) Dış tepki kuvvetleri
- Havuzlamada kıçın bloklara ilk değmesi — yukarı yönlü P kuvveti G‘yi sanal olarak yükseltir
- Topuğa veya batığa oturma — zemin tepkisi gemiyi yukarı iter
E) Diğer
- Yelken basılması (yelkenli teknelerde sistemin kütle merkezi yükselir)
- Sonradan yapılan tadilatlar — üst binaya eklenen kamara, anten, radar
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.