GM yalnızca küçük açılarda geçerli bir ölçüdür. Fırtınada gemi 30–40° yatabilir. O açılarda dayanıp dayanamayacağını GZ eğrisi söyler.
6.1 Çapraz Eğriler: GZ Değerini Nereden Alırız?
Tersane, her açı (10°, 15°, 30°, 45°, 60°, 75°, 90°) için doğrultucu kolu deplasmana karşı çizer. İki biçim vardır:
KN eğrileri (KG = 0 kabulü) — modern gemilerde en yaygın:
GZ = KN − KG × sin θ
(KG sin θ terimi daima çıkarılır.)
Varsayılan KG’li GZ eğrileri (ör. KG = 9,0 m kabulüyle çizilmiş):
Düzeltme = |KGgerçek − KGvarsayılan| × sin θ
Gerçek KG daha yüksekse düzeltme çıkarılır, daha düşükse eklenir.
KN, gövdenin şeklinden gelen “ham” doğrultma kapasitesidir; KG sin θ ise G‘nin yüksekliği yüzünden kaybedilen kısımdır. Burada da yarış gövde ile ağırlık arasındadır.
6.2 GZ Eğrisini Okumak
Yatay eksen meyil açısı, düşey eksen GZ. Eğriden beş şey okunur:
- Stabilite aralığı: GZ>0 olan açılar (ör. 0°–84°).
- Kaybolma açısı (angle of vanishing stability): Eğrinin ikinci kez sıfırı kestiği açı. Bunun ötesinde gemi alabora olur.
- Azami GZ: Eğrinin tepesi ve oluştuğu açı (ör. 43°’de 2,35 m).
- Başlangıç GM: Orijinden eğriye teğet çizin; 57,3°’de (1 radyan) dikey bir hat çıkın; teğetin bu hattı kestiği yükseklik = GM.
- Negatif GM: Eğri sıfırın altından başlar, loll açısında sıfırı keser.
IMO hasarsız stabilite kriterleri (Intact Stability Code):
| Kriter | Asgari değer |
|---|---|
| GZ eğrisi altı alan 0–30° | 0,055 m·rad |
| GZ eğrisi altı alan 0–40° (veya su alma açısı) | 0,090 m·rad |
| Alan 30–40° | 0,030 m·rad |
| 30°’de veya daha büyük açıda GZ | 0,20 m |
| Azami GZ açısı | tercihen ≥ 25° |
| Başlangıç GMfluid | 0,15 m |
KG’yi değiştirin ve GZ eğrisinin yeniden şekillenişini izleyin; 0–30°, 30–40° ve 0–40° alanları IMO sınırlarına göre yeşil ya da kırmızı olur. Simülatörü aç →
6.3 Dinamik Stabilite — Gemiyi Yatırmak Ne Kadar İş İster?
- Statik stabilite: Belirli bir açıdaki anlık doğrultucu moment (W × GZ).
- Dinamik stabilite: Gemiyi dikten o açıya kadar yatırmak için harcanan toplam iş.
Bu fark önemlidir: Ani bir rüzgar sağanağı ya da bordaya çarpan bir dalga gemiye belli bir enerji verir. Gemi bu enerjiyi ancak eğri altındaki “enerji deposu” yeterliyse emebilir.
Dinamik stabilite = W × ∫0θGZ dθ = W × (GZ eğrisi altındaki alan)
Moseley formülü:
Dinamik stab. = W[v (gh + g1h1)/V − BG (1 − cos θ)] (m·t)
(v: kama hacmi, gh + g1h1: kama merkezlerinin düşey yer değiştirmeleri toplamı, V: toplam batık hacim, BG = KG − KB)
Simpson ile hesap:
- Eşit açı aralıklarıyla (ör. 0°, 10°, 20°, 30°, 40°) GZ değerlerini yaz.
- Simpson çarpanlarıyla Σ1‘i bul.
- Alan = ⅓ × Açı aralığı/57,3 × Σ1 (m·rad) — açıyı mutlaka radyana çevir!
- Dinamik stabilite = W × Alan (m·t)
GZ eğrisinin yüksekliği geminin gücünü, altındaki alan ise dayanıklılığını (depoladığı enerjiyi) gösterir.
6.4 Genişlik mi, Fribord mu?
Referans gemide güverte kenarı ~17°’de suya giriyor. İki farklı iyileştirmeyi karşılaştıralım:
| Genişlik (B) artırılırsa | Fribord (f) artırılırsa | |
|---|---|---|
| Başlangıç GM | Artar (BM ∝ B2) | Değişmez |
| Küçük açı GZ | Artar | Değişmez |
| Büyük açı GZ | Artar | Çok büyük artış |
| GZmaks açısı | Biraz daha erken | Çok daha ileri |
| Güverte kenarı suya girişi | Daha erken (~12°) | Çok daha geç (~28–30°) |
| Stabilite aralığı | Genişler | Çok daha fazla genişler |
| Hissiyat | Gemi sertleşir | Konfor aynı, emniyet artar |
Genişlik başlangıç stabilitesini (GM), fribord ise büyük açılardaki emniyeti sağlar; iyi bir gemi ikisine de ihtiyaç duyar. Fribordun yükleme hatlarıyla yasal olarak korunmasının nedeni de budur (Kısım 2.6).
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.