Bölüm 23 Dynamical Stability (Dinamik Stabilite ve Moseley Formülü)
Dinamik stabilite, gemiyi dik konumdan belirli bir meyil açısına yatırmak için yapılması gereken iştir ve GZ eğrisinin altındaki alanla orantılıdır. Statik stabilite bir geminin belirli bir meyil açısındaki anlık doğrultucu momentini ($W \times GZ$) verirken, dinamik stabilite (dynamical stability) kavramı bambaşka bir şeyi ölçer: gemiyi dik konumdan o açıya kadar yatırmak için toplamda ne kadar iş harcandığını.
Bir geminin ani rüzgar sağanaklarının (gusts) veya bordadan çarpan sert dalgaların aktardığı kinetik enerjiyi güvenle sönümleyip sönümleyemeyeceği, büyük ölçüde bu dinamik stabilite değerine bağlıdır.
Dinamik Stabilite Fiziksel Olarak Ne Anlama Gelir?
- Fiziksel Tanım: Durgun haldeki bir gemiyi $\theta$ açısına kadar yatırabilmek için dış kuvvetlerin (rüzgar, dalga vb.) yerçekimi ve kaldırma kuvvetlerine karşı yapması gereken mekanik iştir:
$\text{Yapılan İş (Dinamik Stabilite)} = \text{Kuvvet (Ağırlık } W) \times \text{G ile B Arasındaki Düşey Ayrılma Mesafesi}$
- Gemi yana yattıkça, ağırlık merkezi ($G$) ile yüzme merkezi ($B$) arasındaki düşey mesafe açılır. Bu mesafenin deplasmanla ($W$) çarpımı depolanan potansiyel enerjiyi verir.
Moseley Formülü Dinamik Stabiliteyi Nasıl Hesaplar?
Dinamik stabilitenin geometrik kamalar üzerinden hesaplanmasını sağlayan teorik formüldür:
$\text{Dinamik Stabilite} = W \times \left[ \frac{v \times (gh + g_1h_1)}{V} – BG \times (1 – \cos\theta) \right] \quad (\text{metre}\cdot\text{ton})$
- Bileşenler:
– $W$: Geminin deplasmanı ($\text{ton}$).
– $v$: Batan veya sudan çıkan su kamasının hacmi ($\text{m}^3$).
– $(gh + g_1h_1)$: Kamaların ağırlık merkezlerinin düşey yöndeki yer değiştirme toplamı ($\text{m}$).
– $V$: Geminin toplam su altı hacmi ($\text{m}^3$).
– $BG$: Geminin dik durumdaki ağırlık merkezi ile yüzme merkezi arasındaki düşey mesafe ($KG – KB$).
– $\theta$: Meyil açısı.
GZ Eğrisi ile Dinamik Stabilite Nasıl İlişkilendirilir?
Gemi $\theta$ açısından $\theta + d\theta$ gibi sonsuz küçük bir açıya kadar yatırıldığında yapılan diferansiyel iş:
$d(\text{Dinamik Stabilite}) = W \times GZ \times d\theta$
Bu ifadenin $0^\circ$‘den $\theta$ açısına kadar integrali alındığında temel teorem elde edilir:
$\text{Dinamik Stabilite} = W \times \int_0^\theta GZ \, d\theta$
- Grafiksel Anlam:
– $\int_0^\theta GZ \, d\theta$ integrali, doğrudan Statik Stabilite ($GZ$) Eğrisinin altında kalan alana eşittir!
– Altın Bağıntı:
$\text{Dinamik Stabilite} = \text{Deplasman } (W) \times GZ \text{ Eğrisi Altında Kalan Alan}$
– Birim: $GZ$ alanı metre-radyan (m-rad), Dinamik stabilite ise metre-ton ($\text{m}\cdot\text{t}$) cinsindendir.
Simpson Kurallarıyla Dinamik Stabilite Nasıl Hesaplanır?
$GZ$ eğrisinin altındaki alan Simpson Kuralları kullanılarak hesaplanırken dikkat edilmesi gereken en hayati kural açı aralığının (Common Interval) radyana çevrilmesidir:
- Radyan Dönüşümü:
$1\text{ radyan} \approx 57{,}3^\circ \implies \text{Aralık (radyan)} = \frac{\text{Aralık (derece)}}{57{,}3}$
- Hesap Adımları:
1. Eşit açı aralıklarıyla (örn. $10^\circ, 20^\circ, 30^\circ, 40^\circ$) $GZ$ değerleri ordinat olarak tabloya yazılır.
2. Simpson çarpanlarıyla çarpılarak alan fonksiyonları toplamı ($\Sigma_1$) bulunur.
3. $GZ$ eğrisi altındaki alan:
$\text{Alan} = \frac{1}{3} \times \left(\frac{\text{Açı Aralığı}}{57{,}3}\right) \times \Sigma_1 \quad (\text{metre-radyan})$
4. Geminin dinamik stabilitesi:
$\text{Dinamik Stabilite} = W \times \text{Alan} \quad (\text{m}\cdot\text{t})$
Dinamik stabilite = GZ eğrisinin altındaki alan. Simülatörde KG’yi ve yükleme durumunu değiştirin; aşağıda anlatılan IMO alan kriterlerinin sağlanıp sağlanmadığını eğri üzerinde renklerle anında görün. Simülatörü aç →
IMO’nun Zorunlu Kıldığı Dinamik Stabilite Kriterleri Nelerdir?
Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO Intact Stability Code) gemilerin alabora olmasını önlemek için $GZ$ eğrisi altında şu asgari alanların bulunmasını zorunlu kılmıştır:
- $0^\circ – 30^\circ$ Arasındaki Alan: $\ge \mathbf{0{,}055\text{ m}\cdot\text{rad}}$
- $0^\circ – 40^\circ$ Arasındaki Alan: $\ge \mathbf{0{,}090\text{ m}\cdot\text{rad}}$
- $30^\circ – 40^\circ$ Arasındaki Net Alan: $\ge \mathbf{0{,}030\text{ m}\cdot\text{rad}}$
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates