Bölüm 22 Bilging and Permeability (Yara Alma, Kompartıman Delinmesi ve Geçirgenlik)
Yara alma (bilging), su hattının altındaki bir kompartımanın delinip deniz suyuyla dolmasıdır; geçirgenlik ise o hacmin suyla dolabilecek oranını gösterir. Bir gemi çatışma, karaya oturma ya da patlama gibi bir kaza sonucunda su hattının altından yara alırsa, ilgili kompartıman artık deniz suyuyla serbestçe dolup boşalan bir hacme dönüşür; bu olaya yara alma / delinme (bilging) denir.
Bu tür bir hasar hesaplanırken ambara fiziksel bir ağırlık binmiş gibi düşünülmez; bunun yerine o bölmenin sağladığı yüzerliğin (kaldırma kuvvetinin) tamamen ortadan kalktığı (Kayıp Yüzerlik Yöntemi – Lost Buoyancy Method) varsayılır.
Kayıp Yüzerlik Yöntemiyle Batma Miktarı Nasıl Hesaplanır?
- Temel Prensip: Delinen kompartımana deniz suyu serbestçe girip çıkabildiği için, o bölgedeki batık gövde hacmi artık gemiye hiçbir kaldırma kuvveti sağlamaz; yüzerlik kaybedilir.
- Deplasman ve KG’nin Değişmezliği: Gemiye dışarıdan kalıcı bir katı ağırlık eklenmediği ve mevcut yapı değişmediği için geminin fiili deplasmanı ($W$) ve katı ağırlık merkezi ($KG$) delinmeden sonra da tamamen aynı kalır!
- Paralel Batma (Increase in Draft): Kaybedilen kaldırma hacmi, geminin sağlam kalan kısımlarının daha derine batmasıyla telafi edilir:
$\text{Draft Artışı } (x) = \frac{\text{Kaybedilen Yüzerlik Hacmi } (v)}{\text{Sağlam Kalan Su Hattı Alanı } (A – a)}$
(Burada $A$: Orijinal su hattı alanı, $a$: Delinen kompartımanın su hattı alanıdır).
$\text{Yeni Draft } (d_2) = d_1 + x$
Geçirgenlik ($\mu$) Nasıl Tanımlanır? (Permeability)
Bir ambar veya tank delindiğinde, içeride bulunan yükün hacmi nedeniyle ambarın tamamı suyla dolamaz. Delinen bir kompartımanın içine fiilen suyun girebileceği serbest hacim oranına geçirgenlik ($\mu$) denir:
- Standart Geçirgenlik Değerleri:
– Boş Kompartıman: $\mu = \%100$ ($1{,}00$) $\rightarrow$ En ağır batma ve stabilite kaybı.
– Makine Dairesi: $\mu \approx \%80 – \%85$
– Dökme Tahıl Ambarı: $\mu \approx \%60 – \%65$
– Kömür Ambarı: $\mu \approx \%36$
– Dolu Balast Tankı (Deniz Suyu): $\mu = \%0$ (Tank zaten dolu olduğundan içeri ilave su giremez, yüzerlik kaybı sıfırdır).
İstif Faktörü ve Boşluk Oranından Geçirgenlik Hesabı
Ambardaki yükün istif faktörü ($SF$, $\text{m}^3/\text{ton}$) ve bağıl yoğunluğu ($RD$) biliniyorsa:
$\text{Katı Hacim Payı} = \frac{1}{RD} \quad (\text{m}^3/\text{ton})$
$\text{Kırpıntı / Boşluk (Broken Stowage – BS)} = SF – \frac{1}{RD} \quad (\text{m}^3/\text{ton})$
$\text{Geçirgenlik } (\mu) = \frac{\text{Boşluk (BS)}}{\text{İstif Faktörü (SF)}} \times 100 \quad (\%)$
Geçirgenlikli Draft Artışı Formülü:
Kaybedilen yüzerlik $\mu \times v$ kadar, kaybedilen su hattı alanı ise $\mu \times a$ kadar olur:
$x = \frac{\mu \times v}{A – (\mu \times a)}$
Delinen Kompartımanın Konumu Etkiyi Nasıl Değiştirir?
Simetrik Mastar Kompartımanı Delinirse Ne Olur? (Amidships Bilging)
Delinen kompartıman tam gemi ortasında ve merkez hattına göre simetrik ise:
- Boyuna veya enine hiçbir moment oluşmaz; trim ve meyil sıfırdır.
- Gemi yalnızca paralel olarak $x$ kadar batar.
- Stabiliteye ($GM$) Etkisi:
1. Yeni draft $d_2$ büyüdüğü için yeni $KB_2$ yükselir ($KB_2 = d_2 / 2$).
2. Su hattı alanı delinen kısım kadar eksildiği için yeni atalet momenti ($I_2$) ve dolayısıyla yeni metasantr yarıçapı ($BM_2 = I_2 / \nabla$) genellikle azalır.
3. Yeni metasantr: $KM_2 = KB_2 + BM_2$.
4. $KG$ sabit kaldığından: $GM_2 = KM_2 – KG$. Genellikle $GM$ tehlikeli seviyelere kadar daralır.
Baş veya Kıç Kompartımanı Delinirse Ne Olur? (End Bilging)
Delinen kompartıman mastardan uzaktaysa (örneğin baş çatışma perdesinin önü / forepeak):
- Paralel Batma: Kayıp yüzerliği karşılamak için gemi ortalama draftta batar ($x = \text{Kayıp Hacim} / A_{\text{sağlam}}$).
- Trim Hareketi: Yüzme merkezi ($B$) delinen taraftan uzağa kayar veya kayıp hacim sanki o noktaya binen bir ağırlıkmış gibi trim momenti üretir:
$\text{Trim Momenti} = \text{Kaybedilen Yüzerlik Ağırlığı} \times (\text{Yeni } LCF\text{‘ye Mesafe})$
$\text{Trim Değişimi } (t) = \frac{\text{Trim Momenti}}{MCTC_2}$
- Baş kompartıman delindiğinde baş draft hızla artarken ($\Delta d_F$), gemi $LCF$ etrafında dönerek kıç draftını hafifçe azaltabilir.
Su Geçirmez Güverte (Watertight Flat) Etkiyi Nasıl Değiştirir?
- Delinen ambarın tavanı su hattının altındaki bir su geçirmez güverteyle sınırlandırılmışsa:
– Su yalnızca o güverteye kadar yükselebilir.
– Su hattı alanı delinmediği için sağlam su hattı alanı ($A$) eksilmez ($a = 0$).
– Draft artışı doğrudan: $x = (\mu \times v) / A$ olur.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates