Bölüm 4 Laws of Flotation (Yüzme Kanunları ve Arşimet Prensibi)

Arşimet prensibine göre suya batırılan bir cisim, yerini değiştirdiği suyun ağırlığı kadar bir kaldırma kuvvetiyle yukarı itilir; gemiler de bu ilkeyle yüzer. Bir geminin suda yüzmesi, dengede durması ve yük taşıyabilmesi, temelde hidrostatik kaldırma kuvveti ile kütle dengesi kanunlarına dayanır.

Arşimet Prensibi ve Yüzme Koşulları

  • Arşimet Prensibi: Bir sıvıya tamamen veya kısmen batan bir cisim, taşırdığı (yerini değiştirdiği) sıvının ağırlığına eşit miktarda bir yukarı itme kuvvetine (kaldırma kuvveti) maruz kalır ve bu sebeple kendi ağırlığından bu miktar kadar kaybetmiş gibi görünür.
  • Kaldırma Kuvveti (Force of Buoyancy): Sıvı tarafından cismin ıslak gövdesine uygulanan ve yerini alan suyun kütle merkezinden düşey doğrultuda yukarı doğru etki eden kuvvettir.
  • Yüzme Merkezi / Batma Hacmi Merkezi ($B$ – Centre of Buoyancy): Geminin su altında kalan batık hacminin geometrik merkezidir (centroid). Kaldırma kuvveti daima bu noktadan yukarı yönlü etkir.
  • Durgun Suda Statik Denge Şartları:

1. Ağırlık Dengesi: Geminin toplam ağırlığı ($W$), taşırdığı suyun ağırlığına (kaldırma kuvvetine) eşit olmalıdır ($\text{Ağırlık} = \text{Kaldırma Kuvveti}$).

2. Doğrultu Dengesi: Geminin ağırlık merkezi ($G$) ile yüzme merkezi ($B$) aynı düşey hat üzerinde bulunmalıdır.

Sahada Yoğunluk Ölçümü: Hidrometre

Liman veya deniz suyunun yoğunluğu sahada, Arşimet prensibine göre çalışan hidrometrelerle pratik olarak ölçülür:

  • Cam veya korozyona dayanıklı metal bir gövde, alt kısımda ağırlık içeren bir hazne ve üzerinde $1000$ ile $1025 \text{ kg/m}^3$ ($1{,}000 – 1{,}025 \text{ t/m}^3$) skalası bulunan ince bir boyundan oluşur.
  • Sıvının yoğunluğu arttıkça hidrometrenin batma miktarı azalır (daha yukarıda yüzer); yoğunluk azaldıkça hidrometre daha derine batar.
  • Boyun üzerindeki ölçek eşit aralıklı değildir; batma derinliğiyle yoğunluk arasındaki ters orantılı ilişkiye göre kalibre edilmiştir.

 

TPC: Draftı 1 cm Değiştiren Yük Miktarı

  • Tanım: Bir geminin ortalama draftını (su çekimini) $1\text{ cm}$ değiştirmek (batırmak veya yükseltmek) için yüklenmesi ya da tahliye edilmesi gereken yük miktarıdır (ton cinsinden).
  • Tuzlu Suda ($1{,}025\text{ t/m}^3$):

$TPC_{\text{SW}} = \frac{\text{WPA} \times 1{,}025}{100} = \frac{\text{WPA}}{97{,}56}$

(WPA: Su hattı alanı / Water-Plane Area, $\text{m}^2$)

  • Tatlı Suda ($1{,}000\text{ t/m}^3$):

$TPC_{\text{FW}} = \frac{\text{WPA} \times 1{,}000}{100} = \frac{\text{WPA}}{100}$

  • Herhangi Bir Liman/Rıhtım Suyunda ($TPC_{\text{DW}}$):

$TPC_{\text{DW}} = TPC_{\text{SW}} \times \frac{\text{RD}_{\text{DW}}}{1{,}025}$

  • Pratik Kullanımı: Küçük ağırlık değişimlerinde ($w$ ton) ortalama draft değişimi:

$\text{Draft Değişimi (cm)} = \frac{w \text{ (ton)}}{TPC}$

Yedek Yüzerlik Neden Önemlidir?

  • Tanım: Geminin su geçirmez ana güvertesi altında kalan, su hattının üzerindeki kapalı ve sızdırmaz hacimdir.
  • Önemi: Gemiye ilave yük bindiğinde, dalgalı denizde gövde suya gömüldüğünde veya ambarlardan biri su aldığında (bilging) geminin batmasını önleyen ilave kaldırma kuvveti kaynağıdır.
  • İfade Şekli: Doğrudan hacim ($\text{m}^3$) olarak veya toplam sızdırmaz gövde hacminin yüzdesi (%) olarak tanımlanır:

$\text{Yedek Yüzerlik (\%)} = \frac{\text{Su Üstü Sızdırmaz Hacim}}{\text{Toplam Sızdırmaz Hacim}} \times 100$

  • Geminin bordasındaki fribord (freeboard) yüksekliği ne kadar fazlaysa, yedek yüzerliği de o kadar büyüktür.

Kutu Gövdeli Teknelerde Yüzme ve Stabilite

Enine kesiti dikdörtgen olan homojen bir kütük veya duba için:

  • Toplam derinlik $D$, batma derinliği (draft) $d$, genişlik $b$ olsun:

$\frac{\text{Draft } (d)}{\text{Derinlik } (D)} = \frac{\text{Cismin Bağıl Yoğunluğu (SG)}}{\text{Suyun Bağıl Yoğunluğu (SG)}}$

  • Düşey Merkezler:

– Ağırlık merkezi: $KG = \frac{D}{2}$

– Yüzme merkezi: $KB = \frac{d}{2}$

– Merkezler arası mesafe: $BG = KG – KB$

  • Enine Metasantr Yarıçapı ($BM$):

$BM = \frac{b^2}{12d}$

  • İlk Metasantr Yüksekliği ($GM$):

$KM = KB + BM \implies GM = KM – KG$

$GM > 0$ ise kütük/duba dik ve dengeli yüzer; $GM < 0$ ise kütük dik duramaz, bayılır veya döner.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates