Bölüm 5 Group Weights, Water Draft, Air Draft and Density (Grup Ağırlıkları, Su Çekimi, Hava Çekimi ve Yoğunluk)

Su çekimi (draft) geminin su altındaki derinliğini, hava çekimi (air draft) ise su hattından en yüksek noktasına kadar olan yüksekliği gösterir. Yük planlaması yapılırken gemi ağırlıkları gruplar halinde ele alınır; geminin düşey sınırlarını su çekimi (draft) ve hava çekimi (air draft) belirler. Gemi farklı yoğunluktaki sulara geçtikçe bu iki değer de değişir.

Geminin Ağırlık Bileşenleri: Lightweight ve Deadweight

Bir geminin toplam kütlesi iki ana bileşenden meydana gelir:

  • Boş Gemi Ağırlığı (Lightweight – Lwt):

– Geminin tamamen boş haldeki öz ağırlığıdır.

– Çelik gövde ağırlığı, ahşap ve donatım (outfit) ağırlığı ile ana/yardımcı makinelerin toplamından oluşur.

– Kazanlar çalışma seviyesine kadar su ile doludur.

– Bu değer gemi inşa tersanesinde yapılan Meyil Deneyi (Inclining Experiment) ile kesinleştirilir. Yıllar içinde boya katmanları, paslanma, korozyon, sac yenilemeleri ve tadilatlarla hafif dalgalanmalar gösterir.

  • Dedveyt / Taşıma Kapasitesi (Deadweight – Dwt):

– Geminin içine aldığı ve taşıdığı tüm değişken ağırlıkların toplamıdır.

– Kargo (yük), yakıt (fuel oil / dizel), tatlı su, balast suyu, yağlama yağları, kumanya, personel ve personelin kişisel eşyalarını kapsar.

– Geminin boş seyir (light ballast) ile tam yüklü (fully loaded) seyir durumları arasında sürekli değişir.

  • Deplasman (Displacement – $W$ veya $\Delta$):

– Geminin taşırdığı suyun toplam kütlesine eşit olan toplam ağırlığıdır:

$\text{Deplasman } (W) = \text{Lightweight (Lwt)} + \text{Deadweight (Dwt)}$

Draft ve Hava Çekimi Neyi İfade Eder?

  • Su Çekimi (Water Draft): Su yüzeyinden omurganın en alt noktasına kadar olan düşey mesafedir.

– Kalıp Draft (Draft Moulded): Omurga sacının iç yüzeyine (üst kenarına) kadar ölçülen değerdir; çoğunlukla gemi inşa mühendisleri tarafından hidrostatik hesaplarda kullanılır.

– Tam/Fiili Draft (Draft Extreme): Omurga sacının en dış/alt kenarına kadar ölçülen tam derinliktir. Seyir zabitleri, kılavuz kaptanpilotlar ve havuz personeli seyir güvenliği için daima bu değeri esas alır.

  • Hava Çekimi (Air Draft):

– Geminin yüzdüğü su hattından (waterline), geminin en üstteki sabit noktasına (direk tepesi, radar anteni vb.) kadar olan dikey yüksekliktir (sıfır hızda).

– Köprü altı geçişlerinde (örn. Boğaz Köprüleri, Panama Kanalı sınırı: $57{,}91\text{ m}$, St. Lawrence Seaway sınırı: $35{,}5\text{ m}$) hayati öneme sahiptir.

– Dinamik Etki (Squat): Gemi sığ sularda ilerlerken gövde çöker (squat) ve dinamik trim oluşur. Bu durum hava çekimini olumlu yönde (bir miktar azaltarak) etkilese de hesaplamalar her zaman statik emniyet payı ile yapılır.

Sabit Deplasmanda Yoğunluk Değişince Draft Nasıl Değişir?

Gemi ağırlık almadan/vermeden farklı yoğunlukta bir suya geçtiğinde ($\text{Deplasman } W = \text{sabit}$), taşırması gereken su kütlesi aynı kalır; ama suyun yoğunluğu değiştiğinden batan hacim ($V = W / \rho$) de değişir.

  • Yoğunluk artarsa ($FW \rightarrow SW$) $\rightarrow$ Batan hacim azalır $\rightarrow$ Gemi yükselir, draft azalır.
  • Yoğunluk azalarsa ($SW \rightarrow FW$) $\rightarrow$ Batan hacim artar $\rightarrow$ Gemi batar, draft artar.

 

Kutu Formlu Teknelerde

Kesit alanı tabandan su hattına kadar sabit olduğundan doğrudan oran kullanılır:

$\frac{\text{Yeni Draft}}{\text{Eski Draft}} = \frac{\text{Eski Yoğunluk}}{\text{Yeni Yoğunluk}}$

Gerçek Gemi Formlarında: Tatlı Su Payı (FWA)

Gerçek gemilerin su altı formu düzensiz eğrilerden oluştuğu için bu basit oran doğrudan işe yaramaz; onun yerine FWA kullanılır.

  • Tanım: Geminin yaz yükleme hattında (Summer draft) deniz suyundan ($1{,}025\text{ t/m}^3$) tatlı suya ($1{,}000\text{ t/m}^3$) geçtiğinde ortalama draftında meydana gelen batma miktarıdır (milimetre cinsinden).
  • Formül:

$FWA\text{ (mm)} = \frac{W\text{ (ton)}}{4 \times TPC_{\text{SW}}}$

(Burada $W$: Yaz deplasmanı, $TPC_{\text{SW}}$: Yaz draftındaki santimetre batma tonudur).

 

Fribord Markaları ve Liman Suyu Payı (DWA)

Gemilerin bordasında yer alan yükleme markalarında (Plimsoll dairesi hizasındaki tarak):

  • S (Summer): Standart deniz suyundaki ($1{,}025\text{ t/m}^3$) yaz yükleme hattı.
  • F (Fresh Water): Tatlı sudaki ($1{,}000\text{ t/m}^3$) yaz yükleme hattı. $S$ çizgisi ile $F$ çizgisi arasındaki düşey mesafe doğrudan $FWA$ değeridir.
  • Liman Suyu Payı (DWA): Gemi yoğunluğu tatlı su ile deniz suyu arasında olan bir limanda ($1{,}000 < \rho_{\text{DW}} < 1{,}025$) yükleme yapıyorsa, açık denize çıktığında tam $S$ hattına gelebilmesi için limanda $S$ hattını ne kadar batırabileceğini ifade eder:

$DWA\text{ (mm)} = \frac{FWA \times (1025 – \rho_{\text{DW}})}{25}$

🌊 İnteraktif Araç: Plimsoll ve Yoğunluk Göstergesi
FWA ve DWA’yı gözünüzle görün: gemi deniz suyunda yaz (S) markasına kadar yüklü. Su yoğunluğunu düşürün; geminin battığını ve su hattının tatlı su (F) markasına doğru yükseldiğini gerçek oranlı Plimsoll diski üzerinde izleyin. Simülatörü aç →

Sabit Draftta Yoğunluk Değişince Deplasman Nasıl Değişir?

Gemi limana girerken veya seyrederken draftının sabit kalması isteniyorsa, suyun yoğunluğu değiştiğinde geminin taşıyabileceği kütle (deplasman) değişmek zorundadır ($V = \text{sabit}$):

$\frac{\text{Yeni Deplasman}}{\text{Eski Deplasman}} = \frac{\text{Yeni Yoğunluk}}{\text{Eski Yoğunluk}}$

  • Denizden nehir/tatlı su limanına giren bir geminin aynı draftta kalabilmesi için yük boşaltması (tahliye yapması) gerekir.
  • Nehir limanından denize açılan bir gemi, aynı draftı korumak şartıyla açık denizde ilave yük taşıyabilir.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates