Bölüm 3 Density and Specific Gravity (Yoğunluk ve Bağıl Yoğunluk)
Yoğunluk bir maddenin birim hacminin kütlesidir; bağıl yoğunluk (specific gravity) ise bu yoğunluğun tatlı suyun yoğunluğuna oranıdır. Yoğunluk, gemi stabilitesi ve yük hesaplarında hacmi kütleye bağlayan en temel fiziksel büyüklüktür: geminin yüzdüğü suyun yoğunluğu batma derinliğini (draftını) belirlerken, tanklardaki sıvıların yoğunluğu geminin ağırlığını ve ağırlık merkezinin konumunu doğrudan etkiler.
Yoğunluk Nedir? (ρ)
- Tanım: Bir maddenin birim hacminin kütlesidir.
- Formül:
$\text{Yoğunluk } (\rho) = \frac{\text{Kütle } (m)}{\text{Hacim } (V)}$
- Denizcilikte Kullanılan Standart Birimler:
– Metreküp başına kilogram: $\text{kg/m}^3$
– Metreküp başına ton: $\text{t/m}^3$ (Gemi hesaplarında en pratik birimdir; çünkü $1\text{ t} = 1000\text{ kg}$‘dır.)
- Standart Su Yoğunlukları:
– Tatlı Su (Fresh Water – FW): $1000\text{ kg/m}^3 = 1{,}000\text{ t/m}^3$
– Tuzlu/Deniz Suyu (Salt Water – SW): $1025\text{ kg/m}^3 = 1{,}025\text{ t/m}^3$
Bağıl Yoğunluk (SG) Nasıl Hesaplanır?
- Tanım: Bir maddenin kütlesinin, aynı hacimdeki standart tatlı suyun ($+4^\circ\text{C}$) kütlesine oranıdır. Birimsiz (boyutsuz) bir katsayıdır.
- Bağıntı:
$\text{SG} = \frac{\text{Maddenin Yoğunluğu } (\text{kg/m}^3)}{1000\text{ kg/m}^3} = \frac{\text{Maddenin Yoğunluğu } (\text{t/m}^3)}{1{,}000\text{ t/m}^3}$
$\text{Yoğunluk } (\text{kg/m}^3) = \text{SG} \times 1000$
$\text{Yoğunluk } (\text{t/m}^3) = \text{SG}$
- Örnek: Bağıl yoğunluğu $0{,}84$ olan bir yakıtın yoğunluğu $840\text{ kg/m}^3$ veya $0{,}84\text{ t/m}^3$‘tür.
Denizcilikte Kullanılan Standart Sıvı Değerleri
IMO Load Lines kurallarına göre aksi belirtilmedikçe kullanılan standart değerler:
- Deniz Suyu (Salt Water): $1{,}025\text{ t/m}^3$ ($\text{SG} = 1{,}025$)
- Tatlı Su (Fresh Water): $1{,}000\text{ t/m}^3$ ($\text{SG} = 1{,}000$)
- Ağır Yakıt (Fuel Oil): $0{,}950\text{ t/m}^3$ ($\text{SG} = 0{,}950$)
- Dizel Yakıt (Diesel Oil): $0{,}900\text{ t/m}^3$ ($\text{SG} = 0{,}900$)
- Yağlama Yağı (Lube Oil): $0{,}900\text{ t/m}^3$ ($\text{SG} = 0{,}900$)
- Liman/Nehir Suyu (Dock/River Water): Gel-git durumu ve yağış miktarına bağlı olarak genellikle $1{,}005$ ile $1{,}025\text{ t/m}^3$ arasında değişir.
Yukarıdaki standart yoğunluk değerlerinin gemiye etkisini görün: su yoğunluğunu düşürdükçe aynı ağırlıktaki geminin daha fazla battığını Plimsoll diski ve draft markaları üzerinde canlı izleyin. Simülatörü aç →
Tank İçindeki Sıvıyı Ölçmek: İskandil ve Ullage
Tanktaki sıvı miktarını belirlemek için iki temel dikey ölçümden yararlanılır:
- İskandil (Sounding): Tank tabanından (iskandilsounding tablası – sounding pad) sıvı yüzeyine kadar olan düşey sıvı yüksekliğidir.
- Ullage (Boşluk): Sıvı yüzeyinden tank tavanına veya güvertedeki iskandil borusu/ölçüm kapağı ağzına kadar olan boşluğun düşey mesafesidir.
$\text{Tank Derinliği} = \text{İskandil} + \text{Boşluk (Ullage)}$
Sıcaklık Arttıkça: Genleşme Payı
Sıcaklık yükseldikçe sıvılar (özellikle petrol türevleri ve yakıtlar) genleşir, yoğunlukları da azalır. Bu yüzden petrol tankları hiçbir zaman ağzına kadar doldurulmaz; taşma ve aşırı basınç riskine karşı hacmin %1-%3’ü (genelde %2’si) genleşme payı olarak boş bırakılır:
$\text{Alınabilecek Net Yakıt Hacmi} = \frac{\text{Tank Hacmi}}{1 + \text{Genleşme Payı Oranı}}$
(Örn. %2 pay için $\text{Tank Hacmi} / 1{,}02$)
Hacimden Kütleye: Temel Dönüşüm
Bir tanktaki sıvının kütlesi:
$\text{Kütle (ton)} = \text{Sıvı Hacmi } (m^3) \times \text{Yoğunluk } (t/m^3)$
$\text{Kütle (ton)} = \text{Sıvı Hacmi } (m^3) \times \text{SG}$
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates