Bölüm 2 Centroids and the Centre of Gravity (Geometrik Merkezler ve Ağırlık Merkezi)
Ağırlık merkezi (G), geminin tüm ağırlığının tek bir noktada toplandığı kabul edilen noktadır; geometrik merkez (centroid) ise bir alanın veya hacmin denge noktasıdır. Stabilite hesaplarında karşımıza iki farklı merkez noktası çıkar: su hattı alanı veya enine kesit gibi iki boyutlu yüzeylerin geometrik merkezi, bir de üç boyutlu kütlelerin ağırlık merkezi.
Geometrik Merkez ve Ağırlık Merkezi
- Geometrik Merkez (Centroid): Bir düzlem alanının, homojen bir levha gibi düşünüldüğünde asıldığı yerden dengede kalacağı orta noktasıdır.
– Kare ve Dikdörtgen: Köşegenlerin kesişim noktası.
– Daire: Merkez noktası.
– Üçgen: Kenarortayların kesişim noktası (tepeden tabana doğru $2/3$, tabandan tepeye doğru $1/3$ mesafede).
- Ağırlık Merkezi ($G$): Bir cismin tüm kütlesinin toplandığı varsayılan, yerçekiminin düşey doğrultuda etkidiği teorik noktadır. Cisim buradan desteklenirse her yönde dengede kalır.
– Homojen bir cisimde (öz kütle her yerde eşitse) ağırlık merkezi geometrik merkeziyle çakışır – örneğin homojen bir prizmada bu nokta yarı boy, yarı en ve yarı derinliktedir.
Yük İşlemleri Ağırlık Merkezini Nasıl Değiştirir?
Bir geminin genel ağırlık merkezi ($G$) yükleme, tahliye ve gemi içi yer değiştirme işlemleriyle üç farklı şekilde konum değiştirir.
Yük Eklendiğinde
Genel ağırlık merkezi, eklenen yükün merkezine doğru kayar:
$GG_1 = \frac{w \times d}{W + w}$
Yük Çıkarıldığında
Genel ağırlık merkezi, çıkarılan yükün merkezinden ters yönde, doğrudan uzağa hareket eder:
$GG_1 = \frac{w \times d}{W – w} = \frac{w \times d}{\text{Son Deplasman (Final Displacement)}}$
– $w$: eklenen/çıkarılan ağırlık (ton)
– $d$: bu ağırlığın merkezi ile geminin G’si arasındaki mesafe (m)
– $W$: işlem öncesi deplasman (ton)
– $GG_1$: G’deki kayma miktarı (m)
Yük Gemi İçinde Kaydırıldığında
Toplam ağırlık ($W$) değişmez; ağırlık merkezi, kaydırılan yükün hareketiyle aynı doğrultuda ve yönde kayar:
$GG_1 = \frac{w \times d}{W}$
– $d$: ağırlığın eski ve yeni konumu arasındaki mesafe (m)
Ağırlık aşağıya kaydırılırsa $G$ de aşağı iner ($KG$ azalır) ve stabilite artar; yukarıya kaydırılırsa tam tersi gerçekleşir ve stabilite azalır.
Özel Bir Durum: Vinçle Asılı Yükler
Bumba veya kreynle yük elleçlerken şuna dikkat etmek gerekir: yük güverteden kesilip donanımın ucuna (örneğin bumba cundasına) asıldığı andan itibaren fiilen ne yükseklikte durduğunun bir önemi kalmaz; ağırlık merkezi doğrudan askı noktasında (bumba cundasında) kabul edilir.
- Yükün güverteden kesilmesi: Yük güverteden birkaç santimetre bile kalksa ağırlık merkezi o an bumba cundasına geçer; bunun sonucunda geminin $G$‘si yükselir ($KG$ büyür, stabilite azalır).
- Bumbanın bordaya açılması: Cunda dışarı döndükçe askı noktası da bordaya kayar; gemi buna paralel olarak yana kayıp meyleder (list yapar).
- Yükün rıhtıma indirilmesi: Yük, cunda noktasından tahliye edilmiş sayılır.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates