Bölüm 43 Effect of Change of Density on Draft and Trim (Yoğunluk Değişiminin Draft ve Trime Etkisi)
Gemi tuzlu sudan tatlı suya girdiğinde yoğunluk düştüğü için draft artar; yüzme merkezinin kayması nedeniyle trim de değişir.
Açık denizden (tuzlu su, $\rho = 1{,}025\text{ t/m}^3$) bir nehre veya limana (tatlı su, $\rho = 1{,}000\text{ t/m}^3$) giren bir gemide sadece ortalama draft artmaz; geminin baş-kıç trimi de birlikte değişir.
Uygulamada sık yapılan hata, yalnızca paralel batma ($FWA$) hesabını yapıp trim değişimini göz ardı etmektir; bu da sığ nehir ağızlarında pervanenin veya baş bodoslamanın kanal tabanına sürtmesiyle sonuçlanabilir.
Trim Değişiminin Fiziksel Nedeni Nedir? ($LCB$ ve $LCF$ Ayrışması)
Tuzlu suda dengede yüzen bir gemide, ağırlık merkezi ($G$) ile su altı yüzme merkezi ($B_1$) aynı düşey doğrultudadır (aralarında döndürme momenti yoktur).
Gemi tatlı suya geçtiğinde:
- Deplasman değişmez ($W = \text{sabit}$); ancak suyun yoğunluğu azaldığı için gemi ilave bir $v$ hacmi kadar suya batar ($V_2 > V_1$).
- Bu ilave batan su katmanı, eski su hattı ile yeni su hattı arasındaki düzlemdir ve geometrik merkezi doğrudan Yüzme Merkezindedir ($LCF$).
- Orijinal batık gövdenin kaldırma merkezi ise $LCB$ (Boyuna Yüzme Merkezi) noktasındadır.
- Gemi formlu teknelerde $LCF$ ile $LCB$ hemen hiçbir zaman aynı düşey hat üzerinde çakışmaz (aralarında boyuna bir mesafe vardır).
- Yeni ilave kaldırma hacmi $LCF$ noktasından yukarı ittiği için, geminin bileşke yüzme merkezi $B_1$‘den $LCF$‘ye doğru $B_2$ noktasına kayar:
$B_1B_2 = \frac{v \times (LCF – LCB)}{V_2}$
- Geminin ağırlık merkezi ($G$) yerinde kaldığı halde, kaldırma kuvveti ($B_2$) yer değiştirdiği için bir boyuna trim momenti doğar ve gemi trim yapar.
Trim Değişim Miktarı Nasıl Hesaplanır?
Yoğunluk değişiminden kaynaklanan toplam trim değişimi ($t$, cm cinsinden):
$t = \frac{W \times (LCF – LCB) \times (\rho_1 – \rho_2)}{\rho_2 \times 100 \times MCTC_2} \quad (\text{cm})$
- Pratik Alternatif Formül (Paralel Batma ile):
Paralel batma miktarı $\Delta d$ ($\text{cm}$) ve santimetre batma tonu $TPC$ biliniyorsa:
$\text{Trim Momenti} = \Delta d \times TPC \times (LCF \sim LCB) \quad (\text{ton}\cdot\text{metre})$
$t = \frac{\text{Trim Momenti}}{MCTC_2} \quad (\text{cm})$
Gemi Başa mı, Kıça mı Trim Yapar? (Trim Yönü Kuralı)
Daha Az Yoğun Suya Geçişte (Tuzlu Sudan $\rightarrow$ Tatlı Suya: $\rho_1 > \rho_2$)
Gemi daha derine batar; ilave kaldırma hacmi $LCF$‘ye eklenir:
- $LCF$, $LCB$‘nin KIÇINDA ise: İlave kaldırma kıç tarafa biner $\rightarrow$ Kıç yükselir, gemi BAŞA TRİM YAPAR (Trims by the head).
- $LCF$, $LCB$‘nin BAŞINDA ise: İlave kaldırma baş tarafa biner $\rightarrow$ Baş yükselir, gemi KIÇA TRİM YAPAR (Trims by the stern).
Daha Yoğun Suya Geçişte (Tatlı Sudan $\rightarrow$ Tuzlu Suya: $\rho_1 < \rho_2$)
Gemi yükselir; kaldırma hacmi $LCF$‘den eksilir:
- Yukarıdaki trim yönlerinin tam tersi gerçekleşir.
Paralel batma bileşeni için Plimsoll ve Yoğunluk Göstergesi‘nde su yoğunluğunu düşürün; trim bileşeni için Boyuna Trim Tahterevallisi‘nde geminin F etrafında dönüşünü izleyin.
Baş ve Kıç Draftlar Nihai Olarak Nasıl Hesaplanır?
Gemi farklı yoğunluktaki suya girdiğinde baş ve kıç draftlarındaki değişim iki bileşenin toplamıdır:
- Paralel Batma / Yükselme Payı ($\Delta d_{\text{bodily}}$):
$\Delta d_{\text{bodily}} = \frac{FWA \times (1025 – \rho_2)}{25} \quad (\text{mm})$
- Trimden Gelen Açısal Dağılım Payı:
$\text{Kıç Değişim: } \Delta d_A = \frac{l}{LBP} \times t \quad \vert{} \quad \text{Baş Değişim: } \Delta d_F = \frac{LBP – l}{LBP} \times t$
- Nihai Draftlar:
– $d_{A,\text{yeni}} = d_{A,\text{eski}} + \Delta d_{\text{bodily}} \pm \Delta d_A$
– $d_{F,\text{yeni}} = d_{F,\text{eski}} + \Delta d_{\text{bodily}} \mp \Delta d_F$
Sonuç: Gemi tatlı suya girdiğinde baş ve kıç draftlar asla eşit miktarda artmaz; trim yönüne bağlı olarak bir draft çok fazla artarken, diğer drafttaki artış sınırlı kalır.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates