Bölüm 42 List Due to Bilging Side Compartments (Borda Kompartımanlarının Delinmesinden Doğan Meyil ve Denge)
Borda kompartımanı yara aldığında su alan hacim merkez hattının bir tarafında kaldığı için gemi hem paralel olarak batar hem de o tarafa meyleder.
Daha önce Bölüm 22’de, geminin tam merkez hattındaki simetrik ambarların delinmesi ele alınmış ve bu durumda yalnızca paralel batmanın ortaya çıktığı görülmüştü. Oysa gerçek hayattaki çatışma ve borda yırtılması olayları çoğunlukla merkez hattının dışındaki yan kompartımanlarda (borda tankları, wing tanklar veya boyuna perdeyle ayrılmış ambarlar) yaşanır.
Bir borda kompartımanı delindiğinde gemi hem paralel olarak batar hem de suyun girdiği tarafa doğru sert bir asimetrik meyil açısı (list) kazanır. Hasar stabilitesinde (damage stability) en kritik mesele, bu meyilin fribordu yiyip bitirerek gemiyi alaboraya sürüklemesini önlemektir.
Asimetrik Delinme Fiziksel Olarak Nasıl Gelişir? (Kayıp Yüzerlik Yaklaşımı)
Bir borda kompartımanı (örneğin sancak wing tank) deniz seviyesi altından yırtılıp içeri deniz suyu serbestçe girip çıktığında:
- Yüzerliğin Asimetrik Kaybı: Sancak taraftaki batık hacim artık kaldırma kuvveti sağlamaz; bu tarafta $v$ hacminde bir yüzerlik kaybı doğar.
- Yüzme Merkezinin ($B$) Kaçışı: Kaldırma kuvvetini yalnızca sağlam kalan gövde sağladığı için, geminin yüzme merkezi ($B$) delinen taraftan uzağa, yani sağlam tarafa (iskeleye) doğru kayar:
$BB_1 = \frac{v \times y}{V}$
(Burada $v$: Kayıp hacim, $y$: Delinen kompartımanın merkez hattına olan enine mesafesi, $V$: Geminin toplam batık hacmidir).
- Ağırlık Merkezinin ($KG$) Değişmezliği: Gemiye dışarıdan katı bir yük eklenmediği için geminin katı ağırlık merkezi ($G$) yerinde ve tam merkez hattında kalır!
- Meyil Momenti Çifti: $G$ merkez hattında kalırken, kaldırma kuvveti merkezi ($B_1$) iskeleye kaçtığı için kuvvetler aynı düşey eksenden sapar; gemi sancak tarafa (su alan tarafa) doğru meyleder.
Meyil Açısı Adım Adım Nasıl Hesaplanır?
Borda kompartımanı delinen kutu formlu bir teknede meyil açısının bulunması:
Önce: Yeni Ortalama Draft ve Paralel Batma ($x$)
Kaybolan hacim, sağlam su hattı alanının batmasıyla karşılanır:
$x = \frac{\mu \times v}{A – (\mu \times a)} \implies d_2 = d_1 + x$
(Burada $A$: Orijinal su hattı alanı, $a$: Delinen tankın alanı, $\mu$: Geçirgenliktir).
Sonra: Yeni Düşey Metasantr ($KM_2$)
- Yeni Düşey Yüzme Merkezi ($KB_2$): $KB_2 = \frac{d_2}{2}$
- Sağlam Kalan Su Hattı Ataleti ($I_2$):
Delinen tarafın su hattı alanı kaybolduğu için sağlam su hattının yeni ağırlık merkezine göre atalet momenti hesaplanır (Steiner teoremi uygulanır).
- Yeni Metasantr Yarıçapı ($BM_2$): $BM_2 = \frac{I_2}{V}$
- Yeni $KM_2$ ve $GM_2$:
$KM_2 = KB_2 + BM_2$
$GM_2 = KM_2 – KG_1 \quad (KG \text{ değişmez!})$
Son Adım: Meyil Açısının ($\tan\theta$) Hesaplanması
Oluşan yatırıcı moment ile doğrultucu momentin dengesinden:
$\tan\theta = \frac{BB_1}{GM_2} = \frac{v \times y}{V \times GM_2}$
(Burada $v \times y$: Delinen ambarın ürettiği enine kayıp hacim momentidir).
Çapraz Dengeleme Kanalları Meyili Nasıl Önler? (Cross-Flooding Arrangements)
Borda tankları delinen büyük yolcu gemileri, tankerler ve Ro-Ro’larda asimetrik meyil birkaç dakika içinde $15^\circ – 20^\circ$‘yi aşabilir; bu durum güverte kenarını suya gömerek gemiyi ters döndürebilir.
- SOLAS Zorunluluğu: Uluslararası Denizde Can Güvenliği Sözleşmesi (SOLAS), asimetrik bölmelere sahip gemilerde karşı bordadaki ikiz tankla irtibatlı Çapraz Dengeleme Kanalları (Cross-Flooding Ducts) bulunmasını zorunlu kılar.
- Çalışma İlkesi:
– Bir borda delindiğinde, su özel kanallar veya uzaktan kumandalı vanalar vasıtasıyla derhal karşı bordadaki simetrik boş tanka da aktarılır.
– Karşı borda da bilinçli olarak suyla doldurularak asimetrik moment sıfırlanır.
- Sonuç: Gemi biraz daha fazla paralel batar (draftı biraz daha artar); ancak ölümcül meyil açısı yok edilerek gemi tekrar dik (upright) konuma getirilir.
- Zaman Limiti: SOLAS kurallarına göre çapraz dengeleme sistemi meyil açısını en fazla 15 dakika içinde emniyetli sınırlara ($< 7^\circ$) indirmek zorundadır.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates