Bölüm 21 Calculating the Effect of Free Surface of Liquids (FSE) (Sıvıların Serbest Yüzey Etkisi Hesaplamaları)
Serbest yüzey momenti (FSM) ve buna bağlı sanal GM kaybı (GGv), çalkantılı tankların gemi stabilitesine etkisini sayısal olarak ortaya koyan temel hesaplardır. Kısmen dolu (çalkantılı/slack) bir tankta sıvının alçak bordaya kaymasıyla ortaya çıkan sanal metasantr kaybı ($GG_v$), gemi mühendisliğinde net matematiksel formüllerle bulunur; bu hesap, zabitin yükleme bilgisayarına (Loadicator) veya stabilite formuna girdiği Serbest Yüzey Momenti (FSM) değerinin temelini oluşturur.
Temel Serbest Yüzey Kaybı Nasıl Hesaplanır?
Bölünmemiş tek bir çalkantılı tank için sanal $GM$ kaybı ($GG_v$):
$GG_v = \frac{i \times \rho_1}{W} \quad (\text{metre})$
- Değişkenler:
– $i$: Sıvı serbest yüzey alanının kendi merkez hattına göre ikinci momenti (atalet momenti) ($\text{m}^4$).
– Dikdörtgen tanklar için: $i = \frac{l \times b^3}{12}$ (Burada $l$: tank boyu, $b$: tank genişliğidir).
– $\rho_1$: Tanktaki sıvının yoğunluğu ($\text{t/m}^3$). (Yakıt: $0{,}90 – 0{,}95$, Deniz suyu: $1{,}025$).
– $W$: Geminin o anki toplam deplasmanı ($\text{ton}$).
- Serbest Yüzey Momenti (FSM – Free Surface Moment):
$\text{FSM} = i \times \rho_1 \quad (\text{ton}\cdot\text{metre})$
$GG_v = \frac{\sum \text{FSM}}{W}$
Formülün En Kritik Fiziksel Özellikleri Nelerdir?
- Sıvı Miktarından ve Derinliğinden Bağımsızdır:
Bu formülde sıvının tanktaki seviyesi ya da tonajı hiç geçmez: tank %10 dolu da olsa %90 dolu da olsa, serbest yüzey alanı ($l \times b$) değişmediği sürece stabilite kaybı ($GG_v$) tıpatıp aynı kalır!
- Genişliğin Küpü ($b^3$) Kuralı:
Tank boyu ($l$) kaybı doğrusal artırırken, tank genişliği ($b$) kaybı kübik ($b^3$) olarak artırır. Bu nedenle gemi enine yayılan geniş tanklar stabilite için en ölümcül tehdittir.
Boyuna Bölme Perdeleri Kaybı Nasıl Azaltır? ($1/n^2$ Kuralı)
Tankın merkez hattı boyunca su geçirmez ya da çalkantı önleyici boyuna perdeler (longitudinal bulkheads) eklendiğinde, serbest yüzey kaybı çarpıcı biçimde düşer:
Tank enlemlatitudeesine eşit $n$ adet göze bölündüğünde:
- Her bir gözün genişliği: $b / n$
- Her bir gözün ataleti: $\frac{l \times (b/n)^3}{12} = \frac{i}{n^3}$
- $n$ adet gözün toplam ataleti: $n \times \frac{i}{n^3} = \frac{i}{n^2}$
- Boyuna Bölmeli Formül:
$GG_v = \frac{i \times \rho_1}{W \times n^2}$
| Boyuna Bölme Durumu | Göz Sayısı (n) | Serbest Yüzey Kaybı Oranı | Kalan Etki |
|---|---|---|---|
| Bölmesiz Tank | $n = 1$ | $1 / 1^2 = 1$ | %100 (Tam kayıp) |
| 1 Adet Boyuna Perde | $n = 2$ | $1 / 2^2 = 1/4$ | %25 (%75 azalma!) |
| 2 Adet Boyuna Perde | $n = 3$ | $1 / 3^2 = 1/9$ | %11,1 (%89 azalma!) |
Gemilerde çift dip ve kargo tanklarının merkez hattında boyuna perdelerle (P&S) ayrılmasının temel sebebi bu $1/n^2$ kanunudur.
1/n² kuralını kendi gözünüzle doğrulayın: tanka boyuna perde ekledikçe GM kaybının nasıl dramatik biçimde azaldığını simülatörde izleyin. Doluluk ve sıvı yoğunluğunu da değiştirebilirsiniz. Simülatörü aç →
Enine Bölme Perdeleri Neden İşe Yaramaz?
- Tankı boyuna değil de enine (transverse) bölmelerle 2 eşit parçaya bölersek ($l/2$):
$i_{\text{toplam}} = 2 \times \left[ \frac{(l/2) \times b^3}{12} \right] = \frac{l \times b^3}{12} = i$
- Sonuç: Enine perdeler tank boyunu kısaltsa da tank genişliğine ($b$) dokunmadığı için enine stabilitedeki serbest yüzey kaybını ($GG_v$) KESİNLİKLE AZALTMAZ!
Sıvı Operasyonlarında Hesaplama Neden İki Aşamalıdır?
Bir tanktan balast suyu boşaltıldığında gemide birbirinden farklı iki merkez hareketi eş zamanlı gerçekleşir:
- Fiziksel Ağırlık Hareketi (Katı Deplasman Değişimi):
Dipteki sıvı boşaltıldığı için geminin katı ağırlık merkezi yukarı kayar:
$GG_1 = \frac{w \times d}{W – w} \implies KG_{\text{katı}} \text{ yükselir}$
- Sanal Serbest Yüzey Yükselmesi (FSE):
Tank tam doluluktan yarı doluluğa geçtiği anda serbest yüzey doğar:
$G_1G_v = \frac{i \times \rho}{W_{\text{son}} \times n^2}$
- Nihai Akışkan Metasantr Yüksekliği ($GM_{\text{fluid}}$):
$GM_{\text{fluid}} = KM – KG_{\text{katı}} – GG_v$
(Gemi stabilitesi daima bu akışkan GM üzerinden değerlendirilir ve IMO gereği asgari $0{,}15\text{ m}$ olmalıdır).
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates