Bölüm 16 Trim or Longitudinal Stability (Trim veya Boyuna Stabilite)
Trim, geminin baş ve kıç draftları arasındaki farktır; boyuna stabilite ise ağırlık değişimlerinin bu farkı nasıl etkilediğini inceler. Enine stabilite geminin sancak-iskele yönündeki davranışını ele alırken, boyuna stabilite (longitudinal stability) baş-kıç ekseni boyunca gerçekleşen hareketleri konu edinir; baş ve kıç draftları arasındaki farka da Trim denir.
Temel Tanımlar: Trim Durumları Nelerdir?
- Eşit Su Çekimi (Even Keel): Baş draft ile kıç draftın birbirine eşit olması durumudur ($\text{Trim} = 0$).
- Kıça Trim (Trim by the Stern): Kıç draftın baş drafttan büyük olmasıdır ($d_A > d_F$). Seyir performansı ve pervane sevk verimi açısından ticari gemilerde en yaygın tercih edilen trim durumudur.
- Başa Trim (Trim by the Head / Bow): Baş draftın kıç drafttan büyük olmasıdır ($d_F > d_A$). Pervanenin sudan çıkmasına, baş vurmaya ve manevra zafiyetine yol açtığı için istenmeyen bir durumdur.
- Yüzme Merkezi / Batma-Çıkma Ekseni ($F$ veya $LCF$ – Tipping Centre):
– Su hattı alanının iki boyutlu geometrik merkezidir (centroid).
– Gemi baş-kıç yönünde trim yaparken tam $LCF$ noktası etrafında salınır.
– Deplasman değişmeden gemi trim yaptığında, $LCF$‘nin bir yanında batan su kaması ile öbür yanında sudan çıkan su kamasının hacimleri eşit kalır.
– Bu nedenle tüm boyuna trim momentleri daima $LCF$ noktasına göre alınır.
Boyuna Metasantr ($M_L$) ve $BM_L$ Nasıl Hesaplanır?
- Boyuna Metasantr Yüksekliği ($GM_L$): Ağırlık merkezi ($G$) ile boyuna metasantr ($M_L$) arasındaki düşey mesafedir.
- Boyuna Metasantr Yarıçapı ($BM_L$):
$BM_L = \frac{I_L}{\nabla}$
(Burada $I_L$: Su hattı alanının $LCF$‘den geçen enine eksene göre boyuna atalet momenti, $\nabla$: Batık hacimdir).
- Kutu Formlu Teknelerde ($I_L = \frac{B L^3}{12}$ ve $\nabla = L \times B \times d$):
$BM_L = \frac{L^2}{12d}$
– Önemli Prensip: $BM_L$ formülünde gemi genişliği ($B$) sadeleşir; boyuna metasantr yarıçapı yalnızca gemi boyunun karesi ($L^2$) ve draft ($d$) ile belirlenir.
– Gemi boyu genişlikten katbekat büyük olduğu için ($L \gg B$), $BM_L$ ve $GM_L$ değerleri enine $GM$‘ye kıyasla devasadır (genellikle $100 – 300\text{ metre}$ arasındadır). Bu sebeple $BG$ mesafesi ihmal edilerek $GM_L \approx BM_L$ kabul edilebilir.
MCTC: Trimi 1 cm Değiştiren Moment
- Tanım: Geminin baş ve kıç draftları arasındaki farkı (trimi) $1\text{ cm}$ ($0{,}01\text{ m}$) değiştirmek için gereken boyuna döndürme momentidir.
- Formül:
$MCTC = \frac{W \times GM_L}{100 \times LBP} \approx \frac{W \times BM_L}{100 \times LBP} \quad (\text{ton}\cdot\text{metre / cm})$
(Burada $W$: Deplasman tonu, $LBP$: Dikmeler arası boydur).
Trim Değişimi Baş ve Kıç Draftlara Nasıl Dağılır?
Gemide oluşan toplam trim değişimi $t$ ($\text{cm}$) olduğunda, gemi $LCF$ etrafında döndüğü için bu değişim baş ve kıça mesafeleri oranında yansır:
- Kıç Drafttaki Değişim ($\Delta d_A$):
$\Delta d_A = \frac{l}{LBP} \times t \quad (\text{cm})$
(Burada $l$: $LCF$‘nin kıç dikmeden [$AP$] olan uzaklığıdır).
- Baş Drafttaki Değişim ($\Delta d_F$):
$\Delta d_F = \frac{LBP – l}{LBP} \times t = t – \Delta d_A \quad (\text{cm})$
- Eğer $LCF$ tam gemi ortasındaysa (amidships), trim değişimi baş ve kıça eşit olarak paylaştırılır ($\Delta d_A = \Delta d_F = t / 2$).
Yük Operasyonları Trimi Nasıl Etkiler?
Gemi İçinde Ağırlık Kaydırma
Toplam deplasman değişmez; gemi batmaz veya yükselmez, yalnızca trim açısı değişir:
- $\text{Trimming Moment} = w \times d \quad (\text{ton}\cdot\text{metre})$
- $\text{Trim Değişimi } (t) = \frac{w \times d}{MCTC} \quad (\text{cm})$
- Kıç ve baş draftlara uygulanır ($d_A \pm \Delta d_A$ ve $d_F \mp \Delta d_F$).
Ağırlık Yükleme veya Boşaltmanın İki Kademeli Etkisi
$LCF$‘den uzak bir noktaya ağırlık konulduğunda gemide birbiriyle eş zamanlı iki etki ortaya çıkar:
- Paralel Batma / Yükselme (Bodily Sinkage / Rise): Yük tam $LCF$‘ye konulmuş gibi gemi tüm boyu boyunca paralel batar:
$\text{Paralel Batma/Yükselme} = \frac{w \text{ (ton)}}{TPC} \quad (\text{cm})$
- Trim Hareketi (Change of Trim): Yük $LCF$‘den $d$ kadar uzakta olduğu için döndürme momenti üretir:
$\text{Trim Momenti} = w \times (\text{Yükün } LCF\text{‘ye Mesafesi})$
$\text{Trim Değişimi } (t) = \frac{\text{Trim Momenti}}{MCTC} \quad (\text{cm})$
- Nihai Draftlar:
– $d_{A,\text{yeni}} = d_{A,\text{eski}} \pm \text{Paralel Batma} \pm \Delta d_A$
– $d_{F,\text{yeni}} = d_{F,\text{eski}} \pm \text{Paralel Batma} \mp \Delta d_F$
Gemi, yüzme merkezi F etrafında bir tahterevalli gibi döner. Yükün ağırlığını ve konumunu değiştirin: önce paralel batmayı, ardından trim momentiyle baş ve kıç draftların nasıl değiştiğini canlı izleyin. Simülatörü aç →
Özel Operasyonel Hesaplamalar
Kıç Draftı Sabit Tutacak Şekilde Yükleme
Kanal veya sığ liman çıkışında kıç draftın artmaması isteniyorsa, yüklenecek $w$ ağırlığının $LCF$‘nin ne kadar önüne konulması gerektiği:
$d = \frac{MCTC \times LBP}{TPC \times l} \quad (\text{metre, } LCF\text{‘den başa doğru})$
Gemi Hangi Yöne Trim Yapar? ($LCB$–$LCG$ İlişkisi)
Gemi seyrederken boyuna yüzme merkezi ($LCB$) ile boyuna ağırlık merkezi ($LCG$) arasındaki fark trimi belirler:
$\text{Trim} = \frac{W \times (LCB_{\text{foap}} – LCG_{\text{foap}})}{MCTC}$
- $(LCB – LCG) > 0$ ise $\rightarrow$ Kıça Trim (Trim by the stern)
- $(LCB – LCG) < 0$ ise $\rightarrow$ Başa Trim (Trim by the head)
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates