Kısım 4–6’da ideal, “kuru” bir gemiyi inceledik. Gerçek denizde stabiliteyi sessizce kemiren etkenler vardır. Hepsinin ortak noktası: ya G‘yi (gerçek ya da sanal olarak) yükseltirler ya da gemiye dışarıdan devirici bir moment bindirirler.

7.1 Serbest Yüzey Etkisi — En Sinsi Kayıp

Tam dolu (preslenmiş) tank: Sıvı tavana kadar dolu, hareket edemez → katı bir ağırlık gibi davranır, ek kayıp yok.

Kısmen dolu (slack) tank: Gemi yattığında sıvı alçak tarafa akar → G de o tarafa kayar → doğrultucu kol kısalır. Sonuç, sanki G yukarıda bir Gv noktasına çıkmış gibidir:

GMfluid = GMsolid − GGv   MSS = W × GvM × sin θ

İçinde yarım su olan bir kovayı taşırken kovanın insanı yana çekmesi gibi, gemideki her yarım dolu tank da gemiyi yatış yönüne çeker.

Hesap:

GGv = i × ρsıvı/W   i = l b3/12 (dikdörtgen tank)   FSM = i × ρsıvı (t·m)

Birden çok tank için: GGv = ΣFSM/W

Bu formülden üç önemli sonuç çıkar:

  1. Sıvının miktarı formülde yok. Serbest yüzey alanı aynı kaldıkça, tank %10 da dolu olsa %90 da dolu olsa kayıp aynıdır.
  2. Genişlik küp olarak girer (b3), boy ise doğrusal (l). Geniş tanklar en büyük tehlikedir.
  3. Boyuna perde çok etkilidir, enine perde işe yaramaz (enine stabilite için):

GGv = i × ρ/(W × n2) (n: eşit boyuna bölme sayısı)

Boyuna bölme Kalan kayıp
n = 1 (perde yok) %100
n = 2 (1 perde) %25
n = 3 (2 perde) %11,1
Kısmen dolu tankta sıvı kayması ve boyuna perdelerin etkisi

Enine perdeler tankı boyuna böler; genişlik değişmediği için toplam i ve kayıp aynı kalır. (4.6’daki “perde çökerse kayıp 4 katına çıkar” bilgisi buradan gelir: n = 2 → n = 1.)

Sıvı operasyonunda iki aşamalı hesap:

  1. Katı G kayması: Dip tankından sıvı almak (basmak) geminin katı G‘sini yükseltir: GG1 = w d/(W − w)
  2. Serbest yüzey: Tank tam doludan kısmen doluya geçtiği an kayıp başlar: G1Gv = i ρ/(Wson n2)
  3. GMfluid = KM − KGsolid − GGv — stabilite her zaman GMfluid ile değerlendirilir (asgari 0,15 m).

GM = + 0,10 m ve GGv = 0,15 m olan bir gemide GMfluid =−0,05 m olur; kâğıt üzerinde güvenli görünen gemi loll‘e düşer.

Negatif GM’yi düzeltme — adım adım

  1. Teşhis: Yatıklık asimetrik yüklemeden mi (list), negatif GM’den mi (loll)? Yükleme simetrik olduğu halde gemi yatıksa ve bordadan bordaya “flop” yapıyorsa → loll.
  2. Serbest yüzeyi azalt, ağırlıkları indir: Kısmen dolu tankları prese al, ağırlıkları aşağıya taşı.
  3. Çift dip balastı (kritik):
    • Enine en dar, boyuna perdeyle bölünmüş tankları seç (b3 kuralı).
    • Tankları tek tek doldur, aynı anda değil.
    • Bölmeli tankta önce alçak (yatık) taraftan doldur. Yüksek taraftan doldurmak gemiyi önce doğrultup sonra karşı bordaya devirebilir.
    • Boş tanka su girerken yeni serbest yüzey yüzünden yatıklık önce biraz artabilir — bunu önceden hesapla, paniğe kapılma.
    • Tank dolunca G düşer, yatıklık azalır; sonra yüksek taraf doldurularak gemi doğrultulur.
  4. Hiçbir operasyonu stabilitesini hesaplamadan başlatma.
💧 İnteraktif Araç: Serbest Yüzey Etkisi
Kısmi dolu tankta sıvının çalkalanmasını izleyin; doluluk oranının, yoğunluğun ve boyuna perde sayısının G’nin sanal yükselişine etkisini deneyin. Simülatörü aç →

7.2 Meyilin Gizli Bedeli: Draft Artışı

Gemi yatınca en alçak noktası artık omurga değil, yatan taraftaki sintine dönümüdür. Kutu formlu teknede:

D = ½ b sin θ + d cos θ   Δd = D − d

Dip meyili (rise of floor, r) varsa: D = ½ b sin θ + (d − r) cos θ (modern ticaret gemilerinde r = 0).

b = 12 m ve d = 6,7 m olan bir teknede meyile göre draft artışı:

Meyil Draft artışı
3° ≈ 0,30 m
9° ≈ 0,86 m
18° ≈ 1,52 m
Meyil nedeniyle sintine dönümünün daha derine inmesi

60 m genişliğinde bir gemide yalnızca 2° meyil draftı ≈ 1,05 m artırır. Kanal ve liman girişlerinde omurga altı payı (UKC) genelde draftın %10’u ya da 1,0–1,5 m olduğundan, 1,5–2°’lik küçük bir list bile bu payı sıfırlayabilir.

7.3 Borda Rüzgarı

Bordaya dik esen rüzgar, su üstündeki yanal alana sürekli kuvvet bindirerek kalıcı yatırıcı moment yaratır.

P = 2 × 10−5 × Am × VK2 (t)   lw = P × y × cos2θ/W

(Am: su üstü yanal alan m², VK: bağıl rüzgar hızı knot, y: rüzgar kuvveti ile su altı direnç merkezi arasındaki düşey kol)

Küçük açılarda denge: P y = W GM sin θ1 → sin θ1 = P y/(W GM)

Rüzgar hızı 2 katına çıkarsa kuvvet 4 katına çıkar.

GZ eğrisi üzerine rüzgar kolu eğrisi çizildiğinde üç açı oluşur:

  • θ1 — sabit meyil açısı: Sürekli rüzgarda geminin yatık durduğu açı (ilk kesişim).
  • θ2 — ani savrulma açısı (lurch): Rüzgar aniden sertleşince gemi daha ileri yatar; rüzgarın yaptığı iş (alan A) geminin doğrultucu rezervine (alan B) eşitlenene kadar.
  • θ3 — alabora açısı: İki eğrinin ikinci kesişimi.
GZ eğrisi ile rüzgar kolu, sabit meyil, ani savrulma ve alabora açıları

Rüzgar altındaki gemi, sakin sudaki kaybolma açısından çok daha küçük bir açıda alabora olabilir; dinamik stabilite (alan) kriterlerinin bulunmasının nedeni budur.

Rüzgara hassas gemiler: Güvertesinde 4–5 kat boş konteyner olan konteyner gemileri; hafif balasttaki gemiler (yüksek fribord); hafif drafttaki VLCC/ULCC; LNG/LPG gemileri; çok katlı üst yapılı yolcu ve Ro‑Ro gemileri.

7.4 Buzlanma

Kutup bölgelerinde ya da sert kışta (denizde −30 °C’ye, limanda −40 °C’ye kadar) kar, dondurucu sis ve özellikle deniz serpintisi üst yapılarda donar. Halatlarda 30 cm’ye, güvertede 1 m’ye varan buz kütleleri oluşabilir.

Stabiliteye etkileri:

  • Ağırlık yüksekte birikir → KG artar, GM azalır
  • Draft artar, fribord azalır, UKC daralır
  • Asimetrik buzlanma → list; baştaki buzlanma → başa trim
  • GZ eğrisi küçülür; GZmaks yarıya kadar düşebilir, stabilite aralığı kısalır
  • Rüzgar alanı büyür → rüzgar momenti artar
  • Gemi narinleşir, yalpa periyodu uzar
  • Donan frengi delikleri güvertede su hapseder → serbest yüzey
  • Düşük sıcaklık çeliğin darbe dayanımını düşürür
  • En kötü senaryo: Asimetrik buz + negatif GM → loll

IMO Intact Stability Code buzlanma hesabında açık güverte ve kapaklar için 30 kg/m², rüzgar alan yanal yüzeyler için 7,5 kg/m² buz payı öngörür.

Buzdan temiz tutulması gerekenler: Telsiz/radar/seyir antenleri, seyir fenerlightleri, frengi delikleri, filikalar/sallar/can simitleri, mataforalar ve direkler, kapalı mahal kapıları, ırgat ve zincirlik.

Buz kırma yöntemleri: Mekanik (kazıyıcı, balta, balyoz, kürek); makine dairesinden sıcak su/buhar; yüksek basınçlı deniz suyu; kapı, hidrolik ve anten tabanlarında elektrikli/buharlı ısıtıcılar.

Yapısal önlemler: Kutup gemilerinde güçlendirilmiş postalar (Lloyd’s: posta aralığı 610 mm yerine en fazla 450 mm), kalın baş omuz sacı, açıkta en az güverte donanımı, kapalı çalışma alanları.

Ağır buzlanmada stabilite kontrol edilip buz temizlenmeden yüksek hızda sert dümen manevrası yapılmaz (bkz. 7.6).

7.5 Dökme Tahıl

Dökme tahıl (buğday, mısır, arpa, soya) yalpada neredeyse sıvı gibi davranır ve ambarda yana kayarak kalıcı, tehlikeli bir meyil yaratır. Bu yüzden IMO Uluslararası Tahıl Kodu özel kriterler koyar:

Zorunlu kriterler (kalkıştan varışa kadar):

  1. Tahıl kaymasından doğan meyil ≤ 12° (1 Ocak 1994 sonrası gemilerde güverte kenarının suya girdiği açı 12°’den küçükse, o açı).
  2. GZ eğrisi ile tahıl devirici kolu arasındaki kalan alan ≥ 0,075 m·rad (kollar farkının en büyük olduğu açıya, 40°’ye veya su alma açısına kadar — hangisi küçükse).
  3. Serbest yüzey düzeltmeli başlangıç GM ≥ 0,30 m (standart 0,15 m’nin iki katı).
  4. Gemi limandan tam dik (0°) ayrılmalı.

Tahıl devirici kolu:

l0 = (Toplam volumetrik devirici moment)/(SF × W)   l40 = 0,80 × l0

GZ eğrisi, tahıl devirici kolu ve kalan alan kriteri

(SF: istif faktörü m³/t.) l0 ile l40 arasına çizilen doğrunun GZ eğrisini kestiği açı = tahıl kaymasından doğan meyil.

Pratik kestirim: θ ≈ ahm/(mpm × SF) × 12° (ahm: fiili volumetrik moment, mpm: tersanenin verdiği azami müsaade edilen moment)

Ambar düzeltme katsayıları (ahm ile çarpılır): Tam dolu alt ambar ×1,00; tam dolu ara güverte ×1,06; kısmen dolu ambar ×1,12 (en riskli).

Varsayılan tahıl yüzey eğimleri: Tam dolu ambarlarda yatayla 15°; kısmen dolu ambarlar ve hatch trunk boşluklarında 25°.

Tahıl kayması, 5.1’deki “yük hem yana hem yukarı kayar” durumunun en önemli pratik örneğidir.

7.6 Dönüşte Meyil

Dümen basıldığında:

  1. İlk saniyeler: Gemi dönüşün içine doğru hafifçe yatar.
  2. Kararlı dönüş: G‘den dışa etkiyen merkezkaç kuvveti baskın gelir, gemi dönüş çemberinin dışına yatar. Tehlikeli olan bu açıdır.

Merkezkaç kuvveti Fc = Wv2/(g r), G‘den etkir; su direnci ise yaklaşık d/2 yükseklikten. Aralarındaki kol (KG − d/2)‘dir:

tan θ = v2 (KG − d/2)/(g r GM) ≈ VK2 (KG − d/2)/(37,1 r GM)

Dönüşte merkezkaç kuvveti ve yanal su direncinin oluşturduğu meyil

(v ≈ 0,5144 VK m/s)

Meyili büyüten dört faktör:

  1. Hız — karesi girer: hız 2 kat → tan θ 4 kat (en etkili)
  2. Dönüş yarıçapı — küçüldükçe (sert dümen) meyil artar
  3. KG − d/2 — yüksek G (güverte konteyneri, yolcu binası) kolu büyütür
  4. GM — paydada; narin gemi daha çok yatar

20–24 knot’taki bir konteyner gemisi çatışmadan kaçmak için alabanda dümen basarsa saniyeler içinde 15–20° yatabilir; lashing’ler kopar, konteynerler denize dökülebilir.

Bu yüzden sert dümen basmadan önce mümkünse devir düşürülerek hız azaltılır.

7.7 Yalpa, Baş‑Kıç Vurma ve Düşey Salınım

Gemi denizde altı serbestlik derecesinde hareket eder; stabilite ve yük emniyeti açısından en önemli üçü:

Yalpa (rolling) — boyuna eksen etrafında:

TR = 2πK/√(g GM) ≈ 2K/√GM ≈ 0,7 B/√GM (K ≈ 0,35–0,40 B)

  • Sert gemi: TR ≈ 6–10 s, sarsıntılı; üst güverte lashing’lerine yüksek ivme
  • Narin gemi: TR ≈ 25–35 s, ağır; güverteye su alma, GM’nin negatife düşme riski
  • İdeal: yaklaşık 14–25 s arası

Yalpa sönümleme: Yalpa omurgaları (genliği ~%30–35 azaltır); aktif fin stabilizörler (yolcu/Ro‑Ro’da %80’e kadar); yalpa (flume) tankları.

Baş‑kıç vurma (pitching) — enine eksen etrafında:

TP ≈ 2KL/√GML (KL ≈ 0,25 LBP, GML ≈ 100–300 m)

GML çok büyük olduğundan TP kısadır (≈ 5–8 s).

  • Dövünme (slamming): Baş sudan çıkıp dalgaya çarpar; dip sacında çöküntü.
  • Körüklenme (panting): Dalga tepeleri baştan geçerken borda sacları yorulur; baş bölgesi ek takviye ister.

Düşey salınım (heaving):

TH = 2π√(∇/(g × WPA)) ≈ 2π√(Cb d/(g Cw))

TH ile TP birbirine çok yakındır ve birlikte çalışır (pitch–heave eşleşmesi).

Yüke binen ivmeler:

Yön Kaynak Etki
Düşey Heave + pitch (1,5–2,0 g) Baş ve kıç ambarlarda en yüksek
Enine Yalpa; üst güvertede en yüksek Lashing’leri koparan ana kuvvet
Boyuna Pitch Yükün baş‑kıç yönünde kayması

Yalpa periyodu doğrudan GM‘ye bağlıdır (4.4): sert gemi yükü, narin gemi gemiyi tehlikeye atar.


Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.