Şimdiye kadar gemiyi önden baktığımızda gördük (sancak–iskele). Şimdi yandan bakıyoruz: baş ve kıç draftları nasıl değişir? İyi haber: mantık enine stabiliteyle aynı; yalnızca eksen değişir ve sayılar çok büyür.
| Enine | Boyuna |
|---|---|
| GM | GML |
| BM = IT/∇ | BML = IL/∇ |
| Meyil açısı θ | Trim t (cm) |
| Merkez hattı etrafında döner | LCF etrafında döner |
| tan θ = GG1/GM | t = moment/MCTC |
8.1 Temel Tanımlar
- Trim = kıç draft − baş draft
- Eşit draft (even keel): dA = dF
- Kıça trim: dA> dF — ticaret gemilerinde genellikle tercih edilir
- Başa trim: dF> dA — istenmez (pervane sudan çıkar, baş vurur, manevra zayıflar)
- LCF (yüzme merkezi / tipping centre): Su hattı alanının geometrik merkezi. Gemi bu nokta etrafında trim yapar; tüm boyuna momentler LCF’ye göre alınır.
LCF, bir tahterevallinin destek noktası gibidir; ağırlık bir uca kaydırıldığında gemi bu nokta etrafında döner.
8.2 MCTC — Trimi 1 cm Değiştiren Moment
BML = IL/∇; kutu formda BML = L2/(12 d) (genişlik sadeleşir). L ≫ B olduğundan BML 100–300 m mertebesindedir; bu yüzden GML ≈ BML kabul edilir (G‘nin birkaç metrelik değişimi önemsizdir).
MCTC = W × GML/(100 × LBP) ≈ W × BML/(100 × LBP) (t·m/cm)
8.3 Trim Hesapları
Trim değişimi: t = (Trim momenti)/MCTC (cm)
Trimin baş ve kıça dağılımı (l: LCF’nin kıç dikmeye (AP) uzaklığı):
ΔdA = l/LBP × t ΔdF = t − ΔdA
LCF tam ortadaysa her iki uç t/2 değişir. LCF genelde mastarın biraz kıçında olduğundan kıç draft daha az, baş draft daha çok değişir.
A) Ağırlık kaydırma (deplasman sabit, yalnızca trim değişir):
- Trim momenti = w × d
- t = w d/MCTC
- Ağırlık başa kaydıysa baş draft artar, kıç draft azalır (ya da tersi).
B) Yük ekleme/boşaltma (iki etki birlikte):
- Paralel batma/yükselme: w/TPC (cm) — her iki uca eşit
- Trim değişimi: t = w x/MCTC (x: yükün LCF’ye uzaklığı)
- dA,yeni = dA ± paralel ± ΔdA, dF,yeni = dF ± paralel ∓ ΔdF
Yük tam LCF’nin üstüne konursa gemi trim yapmadan, paralel olarak batar.
C) Kıç draftı sabit tutmak (sığ kanal/liman çıkışı): Yük, LCF’nin başına şu mesafede konmalıdır:
d = MCTC × LBP/(TPC × l) (m, LCF’den başa doğru)
Burada yükün yarattığı paralel batma, kıçta trimin yükselttiği miktarla tam dengelenir.
D) Yükleme sonunda trim yönü (boyuna konumlar kıç dikmeden ölçüldüğünde):
Trim = W × (LCB − LCG)/MCTC
LCB − LCG>0 (G, B‘nin kıçında) → kıça trim; <0 → başa trim. (Kısım 1.4’teki “G ile B aynı düşey hatta olmalı” kuralının boyuna versiyonu.)
Yükü baş-kıç yönünde kaydırın; teknenin F noktası etrafında dönüşünü ve baş/kıç draft değişimini izleyin. Simülatörü aç →
8.4 Doğru Ortalama Draft
Baş ve kıç draftın aritmetik ortalaması aslında mastardaki drafttır. Ama gemi mastar etrafında değil LCF etrafında döner; deplasmanı doğru okumak için draft LCF’de gerekir.
Δd = t × LCFmastar/LBP dH = (dF + dA)/2 ± Δd
(t: baş-kıç draft farkı; LCFmastar: LCF’nin mastara uzaklığı)
İşaret kuralı (sınavların favorisi):
- Aynı yön → topla: Kıça trim + LCF mastarın kıçında, ya da başa trim + LCF mastarın başında
- Zıt yön → çıkar: Kıça trim + LCF başta, ya da başa trim + LCF kıçta
LCF derin uca yakınsa, LCF’deki draft ortalamadan büyüktür.
Bu ayrım pratikte önemlidir: kıça trimli gemide LCF kıçtaysa basit ortalama yasal sınırda görünürken gerçek ortalama sınırı aşabilir → farkında olmadan aşırı yükleme ve ceza. Hidrostatiğe girilecek tek draft dH‘dir.
Gövde sehimi: Hogging ve sagging
Gemi uzun bir kiriş gibi boyuna bükülebilir:
- Sagging (bel verme): Ağırlık ortada → orta çöker → mastar draftı ortalamadan büyük
- Hogging (bel kırma): Ağırlık uçlarda → orta kamburlaşır → mastar draftı ortalamadan küçük
Sörveyde bu eğrilik ortalamaların ortalaması ile hesaba katılır:
dMOM = (dF + 6 dorta + dA)/8
(Orta drafta 6 ağırlık verilir — Simpson mantığı.) Ardından bu değer LCF düzeltmesiyle nihai sörvey draftına çevrilir.
Altı draft okumasını girin; ortalama draftlar, hog/sag düzeltmesi, mean of means, yoğunluk düzeltmesi ve kargo miktarı adım adım hesaplansın. Simülatörü aç →
8.5 Yoğunluk Değişimi Trimi de Değiştirir
2.5’te gemi tatlı suya girince paralel battığını gördük. Eksik kalan parça şuydu:
- Deplasman aynı, ama gemi ek bir v hacmi kadar batar.
- Bu ek su katmanının merkezi LCF‘dedir; orijinal batık hacmin merkezi ise LCB‘dedir.
- Gerçek gemide LCF ile LCB neredeyse hiç çakışmaz.
- Kaldırma merkezi LCF’ye doğru kayar (B1B2 = v(LCF − LCB)/V2); G yerinde kalır → trim momenti doğar.
t = W (LCF − LCB) (ρ1 − ρ2)/(ρ2 × 100 × MCTC2) (cm)
Pratik alternatif: Trim momenti = Δd × TPC × (LCF ~ LCB), t = moment/MCTC2.
Yön kuralı (tuzludan tatlıya, gemi batarken):
- LCF, LCB’nin kıçında → ilave kaldırma kıça biner → kıç yükselir → başa trim
- LCF, LCB’nin başında → kıça trim
- Tatlıdan tuzluya geçişte tam tersi.
Nihai draftlar = paralel batma (DWA formülüyle) + trim dağılımı:
dA = dA,eski + Δdbodily ± l/LBP t dF = dF,eski + Δdbodily ∓ (LBP − l)/LBP t
Yalnızca FWA hesaplayıp trimi göz ardı etmek sık yapılan bir hatadır; sığ nehir ağzında pervane ya da baş bodoslama tabana sürtebilir.
8.6 Meyil ve Trim Birlikte
Gemi hem listli hem trimli olabilir. Çözüm basittir: iki hareket birbirinden bağımsız iki düzlemde çözülür.
- Boyuna (trim): Δt = tistenen − tmevcut; trim momenti = Δt × MCTC; aktarılacak ağırlık w = moment/dboy (dboy: baş ve kıç tanklar arası boyuna mesafe)
- Enine (meyil): GG1 = GM tan θ; yatırıcı moment = W × GG1; enine aktarım x = moment/den (den: sancak-iskele tank merkezleri arası mesafe)
- Birleştir: w ton, meyilli taraftaki tanktan çekilir; x tonu karşı bordaya, kalan (w − x) tonu aynı hedef tank grubunun diğer bordasına basılır → tek operasyonla hem trim hem diklik.
Bumba ile tahliyede: Trim etkisi (ambarın LCF’ye uzaklığı → paralel yükselme + trim) ve meyil etkisi (bumba rıhtıma açılınca askı noktası bordadan dışarı taşar, G hem yükselir hem yana kayar) ayrı ayrı hesaplanır; rıhtımdaki azami meyil ve operasyon sonu draftları bulunur.
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.