Şimdiye kadar gemiyi önden baktığımızda gördük (sancak–iskele). Şimdi yandan bakıyoruz: baş ve kıç draftları nasıl değişir? İyi haber: mantık enine stabiliteyle aynı; yalnızca eksen değişir ve sayılar çok büyür.

Enine Boyuna
GM GML
BM = IT/∇ BML = IL/∇
Meyil açısı θ Trim t (cm)
Merkez hattı etrafında döner LCF etrafında döner
tan θ = GG1/GM t = moment/MCTC

8.1 Temel Tanımlar

  • Trim = kıç draft − baş draft
  • Eşit draft (even keel): dA = dF
  • Kıça trim: dA> dF — ticaret gemilerinde genellikle tercih edilir
  • Başa trim: dF> dA — istenmez (pervane sudan çıkar, baş vurur, manevra zayıflar)
  • LCF (yüzme merkezi / tipping centre): Su hattı alanının geometrik merkezi. Gemi bu nokta etrafında trim yapar; tüm boyuna momentler LCF’ye göre alınır.

LCF, bir tahterevallinin destek noktası gibidir; ağırlık bir uca kaydırıldığında gemi bu nokta etrafında döner.

8.2 MCTC — Trimi 1 cm Değiştiren Moment

BML = IL/∇; kutu formda BML = L2/(12 d) (genişlik sadeleşir). L ≫ B olduğundan BML 100–300 m mertebesindedir; bu yüzden GML ≈ BML kabul edilir (G‘nin birkaç metrelik değişimi önemsizdir).

MCTC = W × GML/(100 × LBP) ≈ W × BML/(100 × LBP) (t·m/cm)

8.3 Trim Hesapları

Trim değişimi: t = (Trim momenti)/MCTC (cm)

Trimin baş ve kıça dağılımı (l: LCF’nin kıç dikmeye (AP) uzaklığı):

ΔdA = l/LBP × t   ΔdF = t − ΔdA

LCF tam ortadaysa her iki uç t/2 değişir. LCF genelde mastarın biraz kıçında olduğundan kıç draft daha az, baş draft daha çok değişir.

Ağırlık kaydırıldığında geminin LCF etrafında trim yapması

A) Ağırlık kaydırma (deplasman sabit, yalnızca trim değişir):

  1. Trim momenti = w × d
  2. t = w d/MCTC
  3. Ağırlık başa kaydıysa baş draft artar, kıç draft azalır (ya da tersi).

B) Yük ekleme/boşaltma (iki etki birlikte):

  1. Paralel batma/yükselme: w/TPC (cm) — her iki uca eşit
  2. Trim değişimi: t = w x/MCTC (x: yükün LCF’ye uzaklığı)
  3. dA,yeni = dA ± paralel ± ΔdA, dF,yeni = dF ± paralel ∓ ΔdF

Yük tam LCF’nin üstüne konursa gemi trim yapmadan, paralel olarak batar.

C) Kıç draftı sabit tutmak (sığ kanal/liman çıkışı): Yük, LCF’nin başına şu mesafede konmalıdır:

d = MCTC × LBP/(TPC × l) (m, LCF’den başa doğru)

Burada yükün yarattığı paralel batma, kıçta trimin yükselttiği miktarla tam dengelenir.

D) Yükleme sonunda trim yönü (boyuna konumlar kıç dikmeden ölçüldüğünde):

Trim = W × (LCB − LCG)/MCTC

LCB − LCG>0 (G, B‘nin kıçında) → kıça trim; <0 → başa trim. (Kısım 1.4’teki “G ile B aynı düşey hatta olmalı” kuralının boyuna versiyonu.)

⚖️ İnteraktif Araç: Boyuna Trim Tahterevallisi
Yükü baş-kıç yönünde kaydırın; teknenin F noktası etrafında dönüşünü ve baş/kıç draft değişimini izleyin. Simülatörü aç →

8.4 Doğru Ortalama Draft

Baş ve kıç draftın aritmetik ortalaması aslında mastardaki drafttır. Ama gemi mastar etrafında değil LCF etrafında döner; deplasmanı doğru okumak için draft LCF’de gerekir.

Δd = t × LCFmastar/LBP   dH = (dF + dA)/2 ± Δd

(t: baş-kıç draft farkı; LCFmastar: LCF’nin mastara uzaklığı)

İşaret kuralı (sınavların favorisi):

  • Aynı yön → topla: Kıça trim + LCF mastarın kıçında, ya da başa trim + LCF mastarın başında
  • Zıt yön → çıkar: Kıça trim + LCF başta, ya da başa trim + LCF kıçta

LCF derin uca yakınsa, LCF’deki draft ortalamadan büyüktür.

Bu ayrım pratikte önemlidir: kıça trimli gemide LCF kıçtaysa basit ortalama yasal sınırda görünürken gerçek ortalama sınırı aşabilir → farkında olmadan aşırı yükleme ve ceza. Hidrostatiğe girilecek tek draft dH‘dir.

Gövde sehimi: Hogging ve sagging

Gemi uzun bir kiriş gibi boyuna bükülebilir:

  • Sagging (bel verme): Ağırlık ortada → orta çöker → mastar draftı ortalamadan büyük
  • Hogging (bel kırma): Ağırlık uçlarda → orta kamburlaşır → mastar draftı ortalamadan küçük

Sörveyde bu eğrilik ortalamaların ortalaması ile hesaba katılır:

dMOM = (dF + 6 dorta + dA)/8

Gövde sehimi: sehim yok, sagging ve hogging

(Orta drafta 6 ağırlık verilir — Simpson mantığı.) Ardından bu değer LCF düzeltmesiyle nihai sörvey draftına çevrilir.

📋 İnteraktif Araç: Draft Survey / Yük Hesabı Simülatörü
Altı draft okumasını girin; ortalama draftlar, hog/sag düzeltmesi, mean of means, yoğunluk düzeltmesi ve kargo miktarı adım adım hesaplansın. Simülatörü aç →

8.5 Yoğunluk Değişimi Trimi de Değiştirir

2.5’te gemi tatlı suya girince paralel battığını gördük. Eksik kalan parça şuydu:

  1. Deplasman aynı, ama gemi ek bir v hacmi kadar batar.
  2. Bu ek su katmanının merkezi LCF‘dedir; orijinal batık hacmin merkezi ise LCB‘dedir.
  3. Gerçek gemide LCF ile LCB neredeyse hiç çakışmaz.
  4. Kaldırma merkezi LCF’ye doğru kayar (B1B2 = v(LCF − LCB)/V2); G yerinde kalır → trim momenti doğar.

t = W (LCF − LCB) (ρ1 − ρ2)/(ρ2 × 100 × MCTC2) (cm)

Pratik alternatif: Trim momenti = Δd × TPC × (LCF ~ LCB), t = moment/MCTC2.

Yön kuralı (tuzludan tatlıya, gemi batarken):

  • LCF, LCB’nin kıçında → ilave kaldırma kıça biner → kıç yükselir → başa trim
  • LCF, LCB’nin başında → kıça trim
  • Tatlıdan tuzluya geçişte tam tersi.

Nihai draftlar = paralel batma (DWA formülüyle) + trim dağılımı:

dA = dA,eski + Δdbodily ± l/LBP t   dF = dF,eski + Δdbodily ∓ (LBP − l)/LBP t

Yalnızca FWA hesaplayıp trimi göz ardı etmek sık yapılan bir hatadır; sığ nehir ağzında pervane ya da baş bodoslama tabana sürtebilir.

8.6 Meyil ve Trim Birlikte

Gemi hem listli hem trimli olabilir. Çözüm basittir: iki hareket birbirinden bağımsız iki düzlemde çözülür.

  1. Boyuna (trim): Δt = tistenen − tmevcut; trim momenti = Δt × MCTC; aktarılacak ağırlık w = moment/dboy (dboy: baş ve kıç tanklar arası boyuna mesafe)
  2. Enine (meyil): GG1 = GM tan θ; yatırıcı moment = W × GG1; enine aktarım x = moment/den (den: sancak-iskele tank merkezleri arası mesafe)
  3. Birleştir: w ton, meyilli taraftaki tanktan çekilir; x tonu karşı bordaya, kalan (w − x) tonu aynı hedef tank grubunun diğer bordasına basılır → tek operasyonla hem trim hem diklik.

Bumba ile tahliyede: Trim etkisi (ambarın LCF’ye uzaklığı → paralel yükselme + trim) ve meyil etkisi (bumba rıhtıma açılınca askı noktası bordadan dışarı taşar, G hem yükselir hem yana kayar) ayrı ayrı hesaplanır; rıhtımdaki azami meyil ve operasyon sonu draftları bulunur.


Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.