Bölüm 31 Angle of Loll (Loll Açısı – Negatif GM ve Kararsız Denge)
Loll açısı (angle of loll), negatif GM nedeniyle dik konumda kararsız kalan geminin, doğrultucu kolun (GZ) yeniden oluştuğu bir açıda dengeye gelerek yatık kalmasıdır. Gemi dengesi konusunda en sık karıştırılan ve deniz kazalarına en sık yol açan iki durum Meyil (List) ile Loll Açısı‘dır (Angle of Loll). Loll açısı, ağırlık merkezinin ($G$) metasantr noktasının ($M$) üzerine çıkmasıyla ortaya çıkan negatif metasantrik yükseklikten ($GM < 0$) kaynaklanan, son derece tehlikeli bir kararsız denge halidir.
Loll Açısı Fiziksel Olarak Nasıl Oluşur?
- Dik Durumda Kararsızlık ($\theta = 0^\circ$):
– Gemide $G$ noktası $M$‘nin üzerindedir ($KG > KM \implies GM < 0$).
– Ağırlık merkezi ($G$) halen geminin tam merkez hattı (centerline) üzerindedir; yani gemide asimetrik bir yük kayması yoktur.
– Gemi tam dik konumdayken dengedeymiş gibi görünse de bu, aslında bir bıçağın sırtında durmaya benzeyen kararsız bir dengedir; küçücük bir dalga ya da rüzgar dokunuşu bile alabora edici bir moment ($-W \times GZ$) doğurur ve gemi dik duramayıp yana yatmaya başlar.
- Yüzme Merkezinin ($B$) Dışarı Kaçışı:
– Gemi yana yattıkça, batan su kaması genişler ve yüzme merkezi ($B$) yatan tarafa doğru hızla dışarı ($B_1$‘e) kayar.
- Loll Açısında Geçici Denge:
– Gemi belirli bir açıya ulaştığında, dışarı kaçan $B_1$ noktasından yukarı çıkan kaldırma kuvveti çizgisi tam $G$ noktasının düşey izdüşümünden geçer.
– Bu anda doğrultucu kol sıfırlanır ($GZ = 0$) ve alabora edici moment yok olur.
– Geminin durgun suda bu şekilde asılı kalıp yatarak durduğu açıya Loll Açısı (Angle of Loll – $\theta_{\text{loll}}$) denir.
- Loll Açısı Etrafında Salınım:
– Gemi loll açısından daha fazla yatırılırsa ($\theta > \theta_{\text{loll}}$), $B_1$ daha da dışarı açılarak bu kez pozitif bir doğrultucu kol üretir ve gemiyi tekrar loll açısına geri iter.
– Dolayısıyla gemi düşey eksen ($0^\circ$) etrafında değil, loll açısı etrafında yalpa yapar.
Negatif GM’yi güvenle deneyimleyin: simülatörde KG’yi KM’nin üzerine çıkarın ve geminin dik konumda kalamayıp bir loll açısına nasıl yattığını izleyin. Simülatörü aç →
Loll Açısı Nasıl Hesaplanır? (Duvar Kenarlı Formül)
Güverte kenarı suya gömülene kadar geçerli olan Duvar Kenarlı Formül:
$GZ = \left( GM + \frac{1}{2} BM \tan^2\theta \right) \sin\theta$
Loll açısında doğrultucu kol sıfırdır ($GZ = 0$) ve açı sıfır değildir ($\sin\theta \neq 0$):
$GM + \frac{1}{2} BM \tan^2\theta = 0 \implies \frac{1}{2} BM \tan^2\theta = -GM$
$\tan^2\theta_{\text{loll}} = \frac{-2 GM}{BM} = \frac{2 \times (-GM)}{BM}$
$\tan\theta_{\text{loll}} = \sqrt{\frac{-2 GM}{BM}}$
- Matematiksel Not: Başlangıç $GM$ değeri negatif olduğu için, formüldeki $-GM$ ifadesi pozitif bir sayıya dönüşür ve karekök içi pozitif olur.
- Değişkenler: $GM$: Negatif ilk metasantrik yükseklik (m), $BM$: Geminin dik durumdaki enine metasantr yarıçapıdır ($B^2 / 12d$).
Statik Stabilite ($GZ$) Eğrisinde Loll Nasıl Görünür?
- Orijin Teğeti: $GM$ negatif olduğu için eğri $0^\circ$‘den aşağıya, yani negatif doğrultucu kol bölgesine doğru başlar (alabora edici bölge).
- Sıfır Geçişi: Eğri loll açısında ($\theta_{\text{loll}}$) yatay ekseni alttan yukarıya doğru keser ($GZ = 0$).
- Pozitif Bölge ve Stabilite Aralığı: Loll açısından sonra pozitif kollar üretilir.
– Hayati Kural: Negatif $GM$‘li bir gemide Stabilite Aralığı (Range of Stability) $0^\circ$‘den değil, Loll Açısından itibaren başlar!
Meyil (List) ile Loll Açısı Arasındaki Hayati Farklar Nelerdir?
Denizcilik sınavlarının ve gemi emniyetinin en temel kıyaslama tablosu:
| Özellik / Kriter | Meyil (List) | Loll Açısı (Angle of Loll) |
|---|---|---|
| Temel Neden | Asimetrik iç ağırlık dağılımı (yük kayması, tek taraflı balast vb.). | Negatif metasantrik yükseklik ($GM < 0$). |
| Ağırlık Merkezi ($G$) | Merkez hattından yana (iskele veya sancağa) kaymıştır. | Tam merkez hattı (Centerline) üzerindedir! |
| $GM$ Değeri | Pozitiftir ($GM > 0$). (Meyil açısında $GM$ daha da büyür). | Başlangıçta negatiftir ($GM < 0$). |
| Denge Durumu | Kararlı denge (Stable). | Kararsız denge (Unstable). |
| Yatış Karakteri | Yalnızca ağırlığın kaydığı tek bir bordaya yatar. | İskele veya sancağa yatabilir; aniden diğer bordaya vurabilir (flop)! |
| Düzeltme Yöntemi | Yüksek tarafa ağırlık eklenir veya alçak taraftan ağırlık çıkarılır. | $G$ aşağı indirilmelidir ($KG$ düşürülmeli). ASLA yüksek tarafa su basılmaz! |
Loll Açısında En Büyük Tehlike Nedir? Ani Bordadan Bordaya Savrulma (Flop)
- Gemi sancakta $4^\circ$ loll açısında dururken, denizden gelen bir dalga veya rüzgar darbesi gemiyi dik konuma doğru iterse; gemi dik konumu ($0^\circ$) geçtiği anda ağırlık merkezi yine $M$‘nin üstünde kalır.
- Karşı bordada kaldırma kuvveti oluşana kadar gemi duramaz ve şiddetli bir ataletle iskeledeki $4^\circ$ loll açısına kadar sertçe çarpar (flop yapar).
- Bu kontrolsüz savrulma esnasında güverte bağları (lashingler) kopabilir, kargo kayabilir veya gemi dinamik etkiyle anında alabora olabilir.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates