Kutu formlu dubada her şey kolaydı: alan = boy × en. Ama gerçek gemi eğridir. Bu kısımda eğri bir gövdenin alanını, hacmini, merkezlerini ve stabilitenin anahtarı olan atalet momentini nasıl bulduğumuzu görüyoruz. Bu araçlar sayesinde KB, BM ve dolayısıyla KM elde edilir.
3.1 Simpson Kuralları
Gövde eğrileri tek bir formülle yazılamaz; alan eşit aralıklarla ölçülen yarı genişliklerden (ordinatlardan) sayısal olarak hesaplanır. Fikir: eğriyi küçük parabol parçalarına bölüp her parçanın alanını toplamak.
Simpson 1. kuralı (1/3 kuralı) — eğri 2. derece parabol kabul edilir.
- Şart: tek sayıda ordinat (çift sayıda aralık).
- 3 ordinat için: A = (h/3)(y1 + 4y2 + y3)
- Çarpanlar: 1, 4, 2, 4, 2, …, 4, 1
- Genel: A = h/3 × Σ1
- Simetrik su hattında yarı genişlikler kullanılırsa tam alan: WPA = 2h/3 × Σ1
Simpson 2. kuralı (3/8 kuralı) — eğri 3. derece kabul edilir.
- Şart: ordinat sayısı − 1, 3’e bölünebilmeli (4, 7, 10, 13… ordinat).
- 4 ordinat için: A = (3h/8)(y1 + 3y2 + 3y3 + y4)
- Çarpanlar: 1, 3, 3, 2, 3, 3, 2, …, 3, 3, 1
Simpson 3. kuralı (5, 8, −1 kuralı) — üç ordinat bilinirken sadece bir dilimin alanı:
A1–2 = (h/12)(5y1 + 8y2 − y3) A2–3 = (h/12)(5y3 + 8y2 − y1)
Hacim: Eşit draft aralıklı su hattı alanları ordinat gibi kullanılırsa ∇ = h/3 × Σalan, W = ∇ × ρ. Posta kesit alanları boy boyunca da aynı mantıkla integre edilebilir.
Baş-kıçta sıklaştırma: Eğrinin hızla değiştiği uçlarda aralık yarıya indirilir (h → h/2); o bölgede çarpanlar da yarıya iner (1, 4, 1 → ½, 2, ½), ortak sınırdaki çarpanlar toplanır. Örnek seri: ½, 2, 1½, 4, 2, 4, …, 1½, 2, ½. Formülde yine ana h kullanılır.
Merkezleri bulmak:
- LCF (su hattı alanının boyuna merkezi — trim bunun etrafında olur): kolları aralık sayısı cinsinden al, x̄ = Σ2/Σ1 × h
- KB: Su hattı alanlarını omurgadan 0, 1, 2, 3… × h kollarıyla çarp: KB = Σmoment/Σhacim × h
Alan = Σ(ordinat × çarpan), merkez = Σ(ordinat × çarpan × kol) ÷ Σ(ordinat × çarpan). Bu, 1.2’deki “moment ÷ toplam” fikrinin aynısıdır.
3.2 Atalet Momenti — Gemi Neden Yatmaya Direnir?
Alanın ikinci momenti (atalet momenti), bir alanın bir eksen etrafında döndürülmeye ne kadar direndiğini gösterir:
I = ∫y2 dA (m4)
Uzaklığın karesi girdiği için, eksenden uzaktaki alan çok daha fazla katkı yapar. Geniş bir su hattı alanı bu yüzden yatmaya güçlü direnç gösterir.
Dikdörtgen (boy l, eksene dik kenar b):
- Merkezden geçen eksen: I = l b3/12
- Kenardan geçen eksen: I = l b3/3
Paralel eksenler (Steiner) teoremi: IAB = IG + A d2 → merkeze indirgemek için IG = IAB − A d2. (Trimde mastara göre bulunan I, bununla yüzme merkezine (CF) taşınır.)
Enine atalet momenti ve BM (eksen: merkez hattı):
- Dilim katkısı y3 dx/3 → ICL = ⅔∫y3 dx
- Simpson ile: ICL = 2/9 × h × Σ1(y3)
- BM = ICL/∇
- I genişliğin küpüyle, BM ise karesiyle büyür → genişlik stabilitenin en güçlü kaynağıdır.
Boyuna atalet momenti ve BML (eksen: CF’den geçen enine eksen):
- Kollar n × h (mastar referans)
- Σ2 = y × SM × kol, Σ3 = Σ2 × kol
- Imastar = ⅔ h3 Σ3
- ICF = Imastar − A × LCF2
- BML = ICF/∇
Boyuna I, boyun küpüyle büyüdüğü için BML enine BM‘den yüzlerce kat büyüktür. Bu yüzden gemi yana kolayca yatar ama baş-kıç ekseninde asla “devrilmez”.
3.3 KB, BM ve Metasantrik Diyagram
Enine stabilitenin “geometrik tavanı” iki parçadan oluşur:
KM = KB + BM GM = KM − KG
KB (yüzme merkezinin omurgadan yüksekliği):
| Form | KB |
|---|---|
| Kutu | d/2 |
| Üçgen prizma (tepesi omurgada) | 2d/3 |
| Gemi formu | ≈ 0,53 d (draftın %51–54’ü) |
| Morrish (Normand) formülü | KB = d − ⅓(d/2 + ∇/A) |
BM:
| Form | BM |
|---|---|
| Genel | I/∇ |
| Kutu | B2/12d |
| Üçgen prizma | B2/6d |
BM genişliğin karesiyle doğru, draftla ters orantılıdır → gemi hafifledikçe (draft azaldıkça) BM büyür.
Metasantrik diyagram: KB, BM ve KM‘yi drafta göre tek grafikte gösterir. Zabit draftına karşılık gelen KM‘yi okur, KG‘yi çıkarır, GM‘yi bulur.
- KB draftla neredeyse doğrusal artar.
- KM eğrisi sığ draftta çok yüksekten başlar (BM büyük), düşer, bir minimuma ulaşır, sonra hafifçe yükselir.
- Bu “çanak” şekil yüzünden iki farklı draftta aynı KM olabilir (örnekte 7 m ve 12 m draftta KM = 11,4 m).
- Kutu formda minimum: d = KMmin = B/√6 ≈ 0,408 B (ör. B = 10 m → 4,08 m).
KM gövdeden gelir ve tablodan okunur; KG yüklemeden gelir ve zabit tarafından hesaplanır. Stabilitenin bütün işi bu ikisinin farkıdır.
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.