Bölüm 26 Icing Allowances Plus Effects on Trim and Stability (Buzlanma Payları ve Trim, Stabiliteye Etkileri)
Buzlanma, soğuk sularda deniz serpintisinin güverte ve üst yapıda donmasıyla oluşur; yüksekte biriken bu ağırlık KG’yi yükseltip GM’yi azaltır. Kutup bölgelerinde ya da denizde $-30^\circ\text{C}$‘ye, limanda $-40^\circ\text{C}$‘ye kadar inebilen sert kış koşullarında seyreden gemilerde kar, tipi, dondurucu sis ve özellikle dalgalardan savrulan deniz serpintisi (sea spray) üst yapılarda ve güvertede kısa sürede donarak tonlarca buz birikimine (icing / ice accretion) yol açabilir.
Buzlanma, geçmişte pek çok balıkçı teknesi ve yük gemisinin alabora olmasına yol açmış; stabiliteyi aynı anda birçok cephefrontden zayıflattığı için kış aylarının en ciddi tehlikelerinden biri sayılır.
Buzlanma Gemiye ve Stabiliteye Nasıl Zarar Verir?
- Ağırlık Merkezinin ($G$) Kritik Yükselmesi: Buzlanma en üst güvertelerde, direklerde, bumbada ve köprüüstünde biriktiği için ağırlık merkezini hızla yukarı çeker ($KG$ artar); metasantrik yükseklik ($GM$) tehlikeli biçimde daralır.
- Toplam Ağırlık Artışı ve Fribord Kaybı: Biriken tonlarca buz, geminin toplam deplasmanını artırır. Gemi suya batar, su çekimi (draft) artar ve yedek yüzerliği sağlayan fribord mesafesi tükenir.
- Omurga Altı Açıklığının (UKC) Azalması: Artan draft sığ sularda dibe oturma riskini artırır.
- Asimetrik Buzlanma ve Kalıcı Meyil (List): Rüzgar altı (leeward) ve rüzgar üstü (windward) bordalarda serpinti farklı biriktiğinden buzlanma simetrik olmaz. Gemide tek tarafa doğru kontrolsüz bir meyil açısı (list) veya negatif $GM$ ile birleşirse loll açısı doğar.
- Trim Değişimi: Baş bodoslama ve baş güvertede serpinti daha yoğun biriktiğinde gemi başa trim yapabilir; bu da deniz almayı daha da kolaylaştırır.
- Statik Stabilite ($GZ$) Eğrisinin Çökmesi:
– Doğrultucu kollar ($GZ$) aşırı küçülür.
– $GZ_{\text{maks}}$ değeri yarı yarıya düşebilir.
– Geminin dinamik enerji rezervi (eğri altı alan) erir.
– Stabilite aralığı (Range of Stability) ciddi şekilde kısalır.
- Rüzgar Alanının (Yelken Alanı) Büyümesi: Halatlarda $30\text{ cm}$‘ye, güvertelerde $1\text{ metreye}$ varan buz blokları yanal rüzgar alanını ($A_m$) genişletir; borda rüzgarının devirici momenti katlanır.
- Manevra Kabiliyetinin ve Hızın Düşmesi: Geminin tepesindeki atalet momenti büyür; yalpa periyodu uzar, gemi tembelleşir (tender hale gelir) ve ani dönüşlerde devrilme riski doğar.
- Frengi Deliklerinin Donarak Tıkanması: Güvertedeki tahliye delikleri (freeing ports ve scuppers) buzla kapandığında, güverteye vuran deniz suyu tahliye olamaz; güvertede devasa bir serbest yüzeyli gölet oluşur.
- Çelik Malzemenin Gevremesi: Aşırı düşük sıcaklıklarda çeliğin darbe dayanımı düşer, yapısal kırılganlık artar.
IMO’ya Göre Hangi Donanımlar Buzdan Arındırılmalı?
Geminin can ve seyir emniyetini sürdürebilmesi için aşağıdaki aksamlar sürekli buzdan temizlenmelidir:
- Telsiz, radar ve navigasyon antenleri
- Seyir ve fenerlight ışıkları
- Güverte frengi delikleri ve su tahliye kanalları
- Can kurtarma filikaları, sallar ve mataforalar
- Çarmıklar, istralyalar, direkler ve donanımlar
- Yaşam mahalli ve güverte binalarının sızdırmaz giriş kapıları
- Baş ırgat, demir loçaları ve zincirlik girişleri
Biriken Buz Nasıl Temizlenir?
Gemi personeli biriken buzu gecikmeden bertaraf etmek için şu yöntemleri uygular:
- Mekanik Kırma: Buz kazıyıcılar, baltalar, ahşap tokmaklar (sledgehammers), raspa ve küreklerle fiziksel olarak buzun kırılıp denize atılması.
- Sıcak Su ve Buhar: Makine dairesinden sağlanan sıcak su veya buhar devreleriyle buz bloklarının eritilmesi.
- Yüksek Basınçlı Soğuk Su: Basınçlı deniz suyu jetiyle yeni tutan buz tabakalarının püskürtülerek sökülmesi.
- Isıtma Sistemleri (Tracing): Kritik kapı çevreleri, hidrolik üniteler ve anten ayaklarında elektrikli veya buharlı dahili ısıtma devreleri.
Hangi Yapısal Kurallar ve Taktik Tedbirler Uygulanır?
- Klas Kuruluşu (Lloyd’s) Kuralları: Kutup sularında çalışacak gemilerde çatışma perdesinin önündeki posta aralıkları standart $610\text{ mm}$‘den en fazla $450\text{ mm}$‘ye düşürülür (takviye edilir) ve baş omuzluk sac kalınlıkları artırılır.
- Tasarım: Yeni nesil soğuk deniz balıkçı ve tedarik gemilerinde açık güvertede kalan ekipmanlar azaltılmış, kapalı çalışma alanları oluşturulmuştur.
- Altın Seyir Kuralı: Yoğun buzlanmaya maruz kalmış bir gemide stabilite hesapları ve buz temizliği yapılmadan asla yüksek hızla sert dönüş (dümen manevrası) yapılmamalıdır.
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates