Bölüm 25 Effects of Side Winds on Stability (Borda Rüzgarlarının Stabiliteye Etkisi)

Borda rüzgârı, geminin su üstündeki yanal yüzeyine sürekli bir kuvvet uygulayarak kalıcı bir yatırıcı moment ve meyil açısı oluşturur. Açık denizde ya da liman manevraları sırasında geminin bordasına dik esen rüzgar (beam wind), su üstünde kalan yanal yüzeye (windage area) sürekli bir kuvvet bindirerek kalıcı bir yatırıcı moment doğurur. Sonuçta gemi hem sabit bir açıyla yatık seyretmek zorunda kalır hem de doğrultucu dinamik rezervinden kaybeder.

Borda Rüzgar Kuvveti ve Yatırıcı Kol Nasıl Hesaplanır?

  • Rüzgar Kuvveti Formülü:

$P = 2 \times 10^{-5} \times A_m \times (V_K)^2 \quad (\text{ton})$

– $V_K$: Bordaya dik esen rüzgarın bağıl hızı (knot).

– $A_m$: Geminin su üstünde kalan yanal rüzgar alanı ($\text{m}^2$).

– Not: rüzgar kuvveti hızın karesiyle ($V_K^2$) orantılı büyüdüğünden, rüzgar hızı iki katına çıktığında bordaya etkiyen kuvvet dört kat artar!

  • Rüzgar Yatırıcı Kolu (Wind Heeling Arm – $l_w$):

Rüzgar kuvveti ($P$) su üstü yanal alanın geometrik merkezine etkirken, suyun gemi gövdesine gösterdiği yanal direnç su altı yüzme merkezi ($B$) seviyesinde direnç oluşturur. Bu iki kuvvet arasındaki düşey kaldıraç mesafesi $y$ olsun:

$l_w = \frac{P \times y \times \cos^2\theta}{W} \quad (\text{metre})$

(Burada $W$: Geminin deplasmanı, $\theta$: Meyil açısıdır).

Sabit Rüzgarda Gemi Hangi Açıda Dengelenir?

Bordadan esen rüzgar sabit şiddette ve kesintisiz olduğunda gemi, rüzgar yatırıcı momenti ile geminin kendi doğrultucu momenti eşitlenene kadar meyleder:

  • Rüzgar Devirici Momenti: $M_{\text{rüzgar}} = P \times y \quad (\text{tm})$
  • Geminin Doğrultucu Momenti (küçük açılarda): $M_{\text{doğrultucu}} = W \times GM_T \times \sin\theta_1$
  • Denge Eşitliği:

$P \times y = W \times GM_T \times \sin\theta_1 \implies \sin\theta_1 = \frac{P \times y}{W \times GM_T}$

– $\theta_1$ açısına Sabit Meyil Açısı (Angle of Steady Heel) denir. Statik stabilite ($GZ$) eğrisi ile rüzgar kolu ($l_w$) eğrisinin ilk kesişim noktasıdır.

GZ Eğrisinde Hangi 3 Kritik Açı İşaretlenir?

Rüzgar yatırıcı kolu ($l_w$) veya rüzgar momenti eğrisi, geminin statik stabilite ($GZ$) eğrisi üzerine bindirildiğinde üç hayati açı tespit edilir:

  1. Sabit Meyil Açısı ($\theta_1$ – Angle of Steady Heel):

– İki eğrinin ilk kesişim noktasıdır. Dalga olmayan bir ortamda sabit bir borda rüzgarı estiğinde geminin kalıcı olarak yatık duracağı açıdır.

  1. Ani Savrulma / Yalpa Açısı ($\theta_2$ – Angle of Lurch):

– Rüzgar aniden sertleştiğinde (ani sağanak / gust) gemi ataleti nedeniyle $\theta_1$ açısında duramaz; dinamik enerji dengesi sağlanana kadar daha ileri bir açıya savrulur.

– Enerji Eşitliği: Rüzgarın yaptığı kinetik iş (Alan A), geminin doğrultucu dinamik rezervine (Alan B) eşitlendiği anda gemi $\theta_2$ açısına kadar bayılır.

  1. Alabora Açısı ($\theta_3$ – Angle of Capsize):

– $GZ$ eğrisi ile rüzgar eğrisinin ikinci kesişim noktasıdır.

– Gemi herhangi bir sebeple (örneğin dalgayla birleşen savrulmayla) $\theta_3$ açısını aşarsa rüzgar momenti doğrultucu momenti tamamen yener ve gemi alabora olur.

– Önemli Sonuç: Rüzgar etkisi altındaki bir gemi, sakin sudaki statik kaybolma açısından çok daha küçük bir açıda alabora olur!

Borda Rüzgarına En Hassas Gemi Tipleri Hangileri?

Gövde derinliği ve üst yapıları nedeniyle su üstü yanal alanı ($A_m$) çok geniş olan gemiler borda rüzgarından en fazla etkilenen sınıflardır:

  1. Konteyner Gemileri: Özellikle güvertede 4 ila 5 kat boş konteyner istifiyle seyreden gemiler devasa bir yelken yüzeyi oluşturur.
  1. Hafif Balast Seyrindeki Gemiler: Su çekimi az, fribordu ve açıkta kalan borda yüksekliği çok fazla olan gemiler.
  1. Süpertankerler (VLCC / ULCC): Çok uzun boy ($LBP$) ve yüksek kalıp derinliği ($D$) nedeniyle hafif draftta devasa rüzgar alanı sergilerler.
  1. LNG ve LPG Taşıyıcıları: Tam yüklü durumda bile fribordun derinliğe oranı yaklaşık %50’dir; küresel veya prizmatik tank yapıları rüzgarı güçlü şekilde yakalar.
  1. Yolcu Gemileri ve Ro-Ro Gemileri: Çok katlı üst binalar (superstructure) nedeniyle şiddetli borda rüzgarlarında ciddi meyil açıları alırlar.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates