Bölüm 11 Second Moments of Area Moments of Inertia (Alanın İkinci Momentleri Atalet Momentleri)
Alanın ikinci momenti, yani atalet momenti, su hattı alanının bir eksene göre dağılımını ölçer ve metasantr yarıçapını (BM) doğrudan belirler. Gemi stabilitesinde metasantr yarıçapını ($BM$) ve batma/meyil/trim dirençlerini belirleyen temel geometrik büyüklük, su hattı alanının seçilen eksenlere göre atalet momentidir (alanın ikinci momenti).
Atalet Momenti Nedir?
- Tanım: Bir yüzey elemanının ($dA$) seçilen bir eksene olan dik mesafesinin karesiyle ($y^2$) alanının çarpımına o elemanın söz konusu eksene göre ikinci momenti (atalet momenti) denir:
$i = dA \times y^2$
- Tüm yüzey için integral ifadesi:
$I = \int y^2 \, dA \quad (\text{Birimi: } \text{m}^4 \text{ veya } \text{cm}^4)$
Dikdörtgen Bir Kesitte Atalet Momenti Hesabı
Boyu $l$, genişliği $b$ olan bir dikdörtgen levha için:
- Ağırlık Merkezinden (Centroid) Geçen Eksene Göre:
$I_{\text{merkez}} = \frac{l \times b^3}{12}$
(Burada $b$, dönme eksenine dik olan kenardır).
- Kendi Kenarlarından (Tabanından) Birine Göre:
$I_{\text{taban}} = \frac{l \times b^3}{3}$
Paralel Eksenler (Steiner) Teoremi
Bu teorem, herhangi bir eksene göre bulunan atalet momentiyle, ağırlık merkezinden geçen paralel eksendeki atalet momenti arasındaki ilişkiyi ortaya koyar:
- Teorem: Bir alanın herhangi bir eksene göre atalet momenti ($I_{AB}$), o alana ait ağırlık merkezinden geçen paralel eksendeki atalet momentine ($I_G$), alanın büyüklüğü ($A$) ile iki eksen arasındaki dik mesafenin karesinin ($d^2$) çarpımının eklenmesiyle bulunur:
$I_{AB} = I_G + A \times d^2$
- Merkeze İndirgeme (Ters Dönüşüm):
$I_G = I_{AB} – A \times d^2$
(Gemi boyuna trim hesaplarında mastara göre hesaplanan atalet momenti, bu formülle yüzme merkezine [$CF$] indirgenir).
Enine Atalet Momenti ve BM Bağlantısı
Gemi enine yattığında dönme ekseni geminin boyuna merkez hattıdır (Centerline – $CL$).
- Matematiksel Çıkarım:
– Boyuna $dx$ uzunluğunda ve yarı genişliği $y$ olan bir dilimin merkez hattına göre atalet momenti:
$di = \frac{dx \times y^3}{3}$
– İskele ve sancak iki bordayı kapsayan tam su hattı için toplam integral:
$I_{CL} = \frac{2}{3} \int_0^L y^3 \, dx$
- Simpson Kuralı ile Çözüm:
– Yarı genişliklerin küpleri ($y^3$) birer ordinat olarak alınır ve Simpson çarpanlarıyla çarpılır ($\Sigma_1$).
– Hesaplama Formülü:
$I_{CL} = \frac{2}{9} \times h \times \Sigma_1 \quad (\text{m}^4)$
(Burada $h$: Posta/istasyon aralığıdır).
- Enine Metasantr Yarıçapı ($BM$) ile Bağlantısı:
$BM = \frac{I_{CL}}{\nabla} = \frac{I_T}{V}$
(Enine stabilitede su hattı genişliğinin küpü [$B^3$] doğrudan $BM$‘i ve dolayısıyla doğrultucu momenti büyütür).
Boyuna Atalet Momenti ve BM_L Bağlantısı
Gemi baş-kıça trim yaptığında dönme ekseni, yüzme merkezinden ($CF$) geçen enine eksen olur.
- Pratik Hesaplama Yöntemi (Mastar $\otimes$ Referanslı):
1. Ordinatların mastara göre moment kolları ($n \times h$) belirlenir.
2. $y \times \text{SM} \times \text{Kol}$ işlemiyle boyuna moment ($\Sigma_2$),
3. Tekrar kol ile çarpılarak ($\text{Kol}^2$) boyuna atalet fonksiyonu ($\Sigma_3$) bulunur.
4. Mastar eksenine göre atalet momenti:
$I_\otimes = \frac{2}{3} \times h^3 \times \Sigma_3$
5. Paralel eksenler teoremi ile yüzme merkezine ($CF$) aktarılır:
$I_{CF} = I_\otimes – A \times (LCF)^2$
- Boyuna Metasantr Yarıçapı ($BM_L$) ile Bağlantısı:
$BM_L = \frac{I_{CF}}{\nabla} = \frac{I_L}{V}$
(Boyuna atalet momenti gemi boyunun küpüyle [$L^3$] orantılı olduğundan, $BM_L$ değeri enine $BM$‘den yüzlerce kat daha büyüktür).
Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates