Bölüm 4 Time (Zaman Sistemleri ve Seyir İlişkisi)

 

 

1. Güneş Zamanı (Solar Time)

  • Güneş Günü ile Yıldız Günü Farkı: Dünya kendi ekseni etrafında dönerken aynı zamanda Güneş etrafındaki yörüngesinde de ilerler. Bu nedenle bir meridyenin Güneş’i tekrar tam karşısına alması için Dünya’nın 360 dereceden biraz daha fazla (yaklaşık 361 derece) dönmesi gerekir. Bu durum, Güneş gününün bir yıldız gününden yaklaşık 4 dakika (tam olarak 3 dakika 56 saniye) daha uzun olmasına yol açar.
  • Görünür Güneş Zamanı (Apparent Solar Time): Gökyüzünde doğrudan gözlemlenen gerçek Güneş’in hareketine dayalı zamandır. Ancak Dünya’nın yörüngesinin eliptik olması (Kepler yasaları gereği Güneş’e yakınken daha hızlı, uzakken daha yavaş dönmesi) ve Dünya ekseninin ekliptik düzlemine 23 derece 27 dakika eğik olması sebebiyle görünür Güneş zamanı sabit hızda akmaz.
  • Ortalama Güneş Zamanı (Mean Solar Time): Zaman ölçümünde tekdüze ve sabit bir hız elde etmek için, gök ekvatoru üzerinde yılda 360 dereceyi sabit bir hızla (saatte tam 15 derece) katettiği varsayılan hayali bir “Ortalama Güneş” (Mean Sun) tanımlanmıştır. Günlük hayatta ve seyir saatlerinde kullandığımız zaman bu ortalama zamandır.

 

2. Zaman Denklemi (Equation of Time)

  • Tanım: Görünür Güneş Zamanı ile Ortalama Güneş Zamanı arasındaki anlık farktır: Görünür Zaman = Ortalama Zaman + Zaman Denklemi
  • Değişim Aralığı: Yıl boyunca sürekli değişir; yılda dört kez sıfırlanır ve mutlak değeri Kasım ayında yaklaşık 16 dakika 22 saniyeye kadar ulaşır.
  • Seyirdeki Önemi: Seyirci bu farkla en çok Gerçek Yerel Öğle (Local Apparent Noon – LAN) vaktini hesaplarken karşılaşır. Ortalama Güneş tam 12:00’da gözlemcinin meridyeninden geçerken, gerçek Güneş zaman denklemine bağlı olarak 12:00’dan yaklaşık 16 dakika önce veya sonra meridyen geçişimeridian passage yapabilir.

 

3. Zaman ve Yay Derecesi İlişkisi (Time and Arc)

Dünya kendi ekseni etrafındaki 360 derecelik tam bir dönüşü 24 saatte tamamladığı için zaman birimleri ile açı/yay birimleri birbirine tam olarak dönüşebilir:

  • 24 saat = 360 derece
  • 1 saat = 15 derece
  • 4 dakika = 1 derece (60 yay dakikası)
  • 1 dakika = 15 yay dakikası (0.25 derece)
  • 4 saniye = 1 yay dakikası (Ekvatorda 1 deniz milinautical mile)
  • 1 saniye = 15 yay saniyesi

Seyir Kuralı: Zamanı açıya çevirirken saat 15 ile çarpılır, dakika 4’e bölünerek derece elde edilir (kalanlar 15 ile çarpılarak yay dakikasına eklenir). Rasat anındaki 4 saniyelik bir zaman hatası, mevki hattıline of position (LOP)nda doğrudan 1 deniz mili (1 yay dakikası) boylamlongitude hatası doğurur.

4. Zaman ve Boylam İlişkisi (Time and Longitude)

  • Güneş doğudan batıya hareket ettiği için doğudaki mevkipositionlerde saat batıdakilere göre daima daha ileridir.
  • İki yer arasındaki yerel zaman farkı, aralarındaki boylam farkının zaman cinsinden karşılığına eşittir.
  • Tarih Değiştirme Çizgisi (International Date Line): Yaklaşık olarak 180 derece meridyenini takip eder. Batıdan doğuya (Doğu boylamından Batı boylamına) geçilirken tarih 1 gün geri alınır; doğudan batıya geçilirken tarih 1 gün ileri alınır.

5. Seyirde Kullanılan Zaman Standartları

  • Greenwich Ortalama Zamanı (GMT / UT): Başlangıç (0 derece) meridyenindeki ortalama güneş zamanıdır. Göksel seyir almanakları ve efemeris verileri tamamen GMT (Universal Time – UT) esasına göre düzenlenir.
  • Dilim Zamanı (Zone Time – ZT): Yeryüzü her biri 15 derece genişliğinde 24 ana saat dilimine bölünmüştür. Her dilimin merkezindeki meridyene dilim meridyeni denir.

– Dilim Tanımlayıcısı (Zone Description – ZD): Geminin bulunduğu boylamın 15’e bölünmesiyle elde edilen tam sayıdır. Batı boylamlarında artı (+), Doğu boylamlarında eksi (-) işaretlidir.

– Formül: GMT = ZT + ZD (Ters dönüşümde: ZT = GMT – ZD)

  • Yerel Ortalama Zaman (Local Mean Time – LMT): Gözlemcinin tam bulunduğu meridyene ait ortalama zamandır. Nautical Almanac’ta güneşin ve ayın doğuş-batış ile alacakaranlık saatleri LMT olarak verilir; seyirci bunu boylam farkını (dLo) uygulayarak ZT’ye çevirir.
  • Yıldız Zamanı (Sidereal Time): İlk Koç Noktası’nın (Aries) meridyen geçişine dayanan zamandır; yıldızların konumunu ve yıldız bulucu cetvelleri düzenlemek için temel oluşturur.

 

6. Zaman Ölçüm Cihazları ve Hata Takibi

  • Deniz Kronometresi (Chronometer): Köprüüstünde GMT zamanını sürekli ve çok yüksek hassasiyetle tutan cihazdır.

– 12 saatlik kadrana sahip mekanik kronometrelerde 12 saatlik belirsizlik bulunur; bu durum ZD zihinsel olarak uygulanarak veya zaman diyagramı çizilerek çözülür.

– Kronometre Hatası (Chronometer Error – CE): Kronometre zamanı ile gerçek GMT arasındaki farktır (Fast / İleri veya Slow / Geri).

– Günlük Değişim (Daily Rate): Kronometrenin 24 saat içinde kazandığı veya kaybettiği saniye miktarıdır.

  • Karşılaştırma Saati (Comparing Watch): Güvertede rasat yapılırken saniyelerin tespiti için kullanılan, ana kronometre ile senkronize edilmiş koldaki saattir.
  • Radyo Zaman Sinyalleri (Time Ticks): Dünya genelinde WWV, WWVH gibi istasyonlardan yayınlanan yüksek hassasiyetli radyo zaman sinyalleriyle kronometre hatası her gün düzenli kontrol edilir ve kayıt defterine işlenir.
  • Artık Saniye (Leap Second): Dünya’nın dönüş hızındaki çok küçük yavaşlamalar nedeniyle atomik saatler (UTC) ile astronomik dönüş (UT1) arasındaki farkın 0.9 saniyeyi aşmaması için gerektiğinde (genellikle Haziran veya Aralık ayı sonunda) sisteme 1 saniye eklenir veya çıkarılır.