Bölüm 5 The Almanacs (Seyir Almanakları ve Kullanımı)

 

 

1. Seyir Almanaklarının Amacı ve Türleri

  • Temel Amaç: Göksel seyir rasatlarını çözebilmek için gözlemlenen cisimlerin yeryüzündeki izdüşüm noktalarının (Coğrafi Mevki / Geographical Position – GP) tam rasat anındaki koordinatlarının (Greenwich Saat Açısıhour angle – GHA ve Deklinasyon – Dec) bilinmesi gerekir. Almanaklar bu gök günlüğü (efemeris) verilerini sağlar.
  • Başlıca Almanaklar:

– Nautical Almanac (Deniz Almanağı): Denizcilerin dünya standardıdır; Amerikan Deniz Gözlemevi (USNO) ve İngiliz Kraliyet Deniz Almanağı Dairesi (UKHO) tarafından yıllık ortak yayımlanır. Açısal değerler 0.1 yay dakikası (0.1′), zaman ise 1 saniye hassasiyetindedir.

– Air Almanac (Hava Almanağı): Hızlı hesaplama gerektiren havacılar için tasarlanmıştır; veriler 10 dakikalık aralıklarla ve 1 yay dakikası hassasiyetle verilir.

– Elektronik / Dijital Almanaklar: STELLA (ABD Donanması standardı), MICA ve ticari seyir yazılımları efemeris verilerini matematiksel algoritmalarla anlık olarak üretir.

 

2. Nautical Almanac Günlük Sayfa Düzeni (Daily Pages)

Almanağın ana gövdesini oluşturan günlük sayfalar, yan yana açılan iki sayfada 3 ardışık günü sunar:

  • Sol Sayfa (Yıldızlar ve Gezegenler):

– Aries (Koç Noktası): Her tam GMT saati için GHA Aries değerleri.

– Dört Seyir Gezegeni (Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn): Her saat için GHA ve Deklinasyon değerleri ile sayfa altında saatlik düzeltme faktörleri (v ve d).

– 57 Seçilmiş Yıldız (Selected Stars): 3 günlük dönem boyunca sabit kabul edilen Yıldız Saat Açısı (SHA) ve Deklinasyon (Dec) değerleri.

  • Sağ Sayfa (Güneş ve Ay):

– Güneş: Her tam saat için GHA ve Deklinasyon ile sayfa altında saatlik deklinasyon değişim faktörü (d).

– Ay: Her saat için GHA, Deklinasyon, saatlik düzeltme faktörleri (v ve d) ile yatay paralaks (HP – Horizontal Parallax) değerleri.

– Doğuş / Batış ve Alacakaranlık Tabloları: 72 derece Kuzey ile 60 derece Güney enlemlatitudeleri arasında Güneş ve Ay’ın doğuş-batış vakitleri ile sivil ve seyir alacakaranlık saatleri (LMT cinsinden).

– İlave Bilgiler: Zaman denklemi (Equation of Time), Ay’ın evresi ve yaşı, Güneş ve Ay’ın yarıçapları (SD – Semidiameter).

3. Gök Cisimlerinin GHA ve Deklinasyonunu Bulma Yöntemleri

A. Güneş İçin:

  1. Rasat anından bir önceki tam GMT saati için günlük sayfadan tablodaki GHA ve Deklinasyon alınır; sayfa altındaki d faktörü kaydedilir.
  1. Almanağın arkasındaki sarı renkli “Increments and Corrections” (Artışlar ve Düzeltmeler) sayfalarından rasadın dakika ve saniyesine karşılık gelen “Sun-Planets” sütunundaki GHA artışı alınır ve tablodaki GHA’ya eklenir. (Güneş için v düzeltmesi yoktur).
  1. Aynı dakika sayfasından d faktörüne karşılık gelen düzeltme değeri bulunur. Deklinasyon gün boyunca artıyorsa eklenir (+), azalıyorsa çıkarılır (-).

 

B. Yıldızlar İçin:

  1. Rasat anındaki tam saat için GHA Aries değeri günlük sayfadan alınır.
  1. “Increments and Corrections” tablosundan dakika ve saniyeye ait “Aries” sütunundaki artış alınarak GHA Aries’e eklenir.
  1. Günlük sayfadaki yıldızlar listesinden rasat edilen yıldızın SHA ve Deklinasyon değerleri alınır.
  1. Formül: GHA Yıldız = GHA Aries (Düzeltilmiş) + SHA Yıldız
  1. Yıldızların deklinasyonu 3 gün boyunca değişmediği için herhangi bir d düzeltmesi uygulanmaz.

 

C. Gezegenler İçin:

  1. Tam saat için GHA ve Deklinasyon alınır; sayfa altındaki v ve d faktörleri kaydedilir.
  1. “Sun-Planets” sütunundan dakika ve saniye artışı eklenir.
  1. v faktörüne karşılık gelen düzeltme (v correction) GHA’ya eklenir (Venüs için bazen eksi işaretli olabilir, diğerlerinde daima artıdır).
  1. d faktörüne karşılık gelen düzeltme deklinasyonun eğilimine göre uygulanır.

 

D. Ay İçin:

  1. Ay Dünya’ya çok yakın ve hızlı hareket ettiğinden hem v hem d faktörleri her saat başında ayrı ayrı satırda verilir (v daima artıdır).
  1. “Increments and Corrections” tablosundaki “Moon” sütunundan dakika-saniye artışı, ardından v düzeltmesi eklenerek nihai GHA bulunur.
  1. d düzeltmesi uygulanarak anlık deklinasyon hesaplanır.

4. Doğuş, Batış ve Alacakaranlık Olayları (Rising, Setting, Twilight)

  • Hesaplama Esası: Tablolardaki saatler Yerel Ortalama Zaman (LMT) cinsindendir.
  • Alacakaranlık Türleri:

– Sivil Alacakaranlık (Civil Twilight): Güneş merkezinin gök ufkunun 6 derece altında olduğu andır. Ufukhorizon çizgisi son derece nettir, gökyüzündeki en parlak yıldızlar ve gezegenler seçilmeye başlar.

– Seyir Alacakaranlığı (Nautical Twilight): Güneş merkezinin ufkun 12 derece altında olduğu andır. Ufuk çizgisi kararmaya başlar; göksel seyir rasatları için en ideal gökyüzü koşulları Güneş’in ufkun 3 ile 9 derece altında olduğu dar zaman aralığında gerçekleşir.

– Astronomik Alacakaranlık (Astronomical Twilight): Güneş merkezinin 18 derece altında olduğu andır; tam gece karanlığı başlar.

  • Zaman Dönüşümü:

1. Gözlemcinin enlemine göre tablodan LMT değeri enterpolasyonla bulunur.

2. Gözlemcinin boylamlongitudeı ile saat dilimi meridyeni arasındaki boylam farkı (dLo) zamana çevrilir.

3. Gözlemci dilim meridyeninin batısındaysa bu fark LMT’ye eklenir (+), doğusundaysa çıkarılır (-); böylece geminin saatindeki Dilim Zamanı (ZT) elde edilir.