Bölüm 3 Azimuths and Amplitudes (Semtler ve Genlikler ile Pusula Kontrolü)

 

1. Pusula Hatasının Kontrol Edilmesi (Checking Compass Error)

  • Temel Prensip: Seyir emniyeti için ana cayro ve manyetik pusulamagnetic compassların doğruluğu düzenli olarak denetlenmelidir. Elektronik sistemler (GPS, INS) yardımcı olsa da gökyüzü, insan yapımı olmayan ve dış müdahalelerden etkilenmeyen tek bağımsız yön referansıdır.
  • Hata Tespiti: Bir gök cismicelestial bodynin pusula ile ölçülen kerterizbearingi (gözlenen semt/genlik) ile matematiksel olarak hesaplanan gerçek yönü (hakiki semt/genlik) arasındaki fark pusula hatasını (Gyro Error / Compass Error) verir:

– Gerçek değer pusula değerinden büyükse hata Doğudur (East / +).

– Gerçek değer pusula değerinden küçükse hata Batıdır (West / -).

– Denizcilik kuralı: “Compass Least, Error East; Compass Best, Error West”.

 

2. Güneşin Semti ile Pusula Hatası (Azimuth of the Sun)

  • Kullanım Zamanı: Güneş gökyüzünde herhangi bir yükseklikteyken (özellikle sabah ortası veya öğleden sonra) uygulanabilir.
  • Yöntem:

– Rasat anında Güneşin pusula kerterizi (örneğin pgc – per gyro compass) ve tam GMT zamanı kaydedilir.

– Almanaktan o anki Deklinasyon (Dec) ve Greenwich Saat Açısıhour angle (GHA) bulunur; geminin boylamlongitudeı ile Yerel Saat Açısı (LHA) elde edilir.

– Pub. 229 (Sight Reduction Tables) veya küresel trigonometri formülleri kullanılarak Semt Açısı (Z) hesaplanır.

– Semt açısı (Z), enlemlatitude ve LHA kurallarına göre 000 – 360 derece arasındaki Hakiki Semte (Zn) dönüştürülür.

– Hesaplanan Zn ile ölçülen pgc kerterizi kıyaslanarak cayro hatası belirlenir.

 

3. Kutup Yıldızı ile Pusula Hatası (Azimuth of Polaris)

  • Kullanım Alanı: Yalnızca Kuzey Yarımkürede, enlem 0 ile 65 derece arasında uygulanır.
  • Yöntem:

– Polaris gök kutbuna çok yakın (yaklaşık 0.7 – 1 derece) olduğundan hakiki kuzeye mükemmel bir referanstır.

– Nautical Almanac içindeki “Polaris Tables” (Kutup Yıldızı Tabloları) kullanılır.

– Giriş argümanları yalnızca LHA Aries (Koç Noktası Saat Açısı) ve gözlemcinin Enlemidir.

– Tablodan doğrudan Polaris’in o andaki hakiki semti (Zn) okunur (genellikle 358 – 002 derece arasındadır).

– Ölçülen pusula kerterizi ile karşılaştırılarak saniyeler içinde hata bulunur; ilave trigonometrik hesap gerektirmez.

 

4. Genlik Yöntemi (Amplitudes)

  • Tanım: Bir gök cisminin doğuş (rising) veya batış (setting) anında, ufukhorizon üzerindeki Doğu (E) veya Batı (W) noktasından (yani asıl düşey daireden / prime vertical) olan açısal uzaklığıdır.
  • Semt ile İlişkisi: Genlik açısı (A), semt açısının (Z) tümleridir: A = 90 – Z.
  • Avantajı: Doğuş ve batış anında cismin yüksekliği teorik olarak sıfır kabul edildiğinden matematiksel hesap çok basitleşir: sin A = sin Dec / cos Lat
  • İsimlendirme Kuralları:

– Önek: Cisim doğuyorsa E (East), batıyorsa W (West) yazılır.

– Sonek: Cismin deklinasyonu Kuzey ise N (North), Güney ise S (South) yazılır.

– Deklinasyon sıfır ise cisim tam Doğu’dan doğar (E 00 N/S), tam Batı’dan batar (W 00 N/S).

  • Genliğin Hakiki Semte (Zn) Çevrilmesi:

– E … N için: Zn = 090 – A

– E … S için: Zn = 090 + A

– W … N için: Zn = 270 + A

– W … S için: Zn = 270 – A

 

5. Gök Ufku ve Görünür Ufuk Farkı (Celestial vs. Visible Horizon)

  • Teorik Durum (Gök Ufku / Celestial Horizon):

– Formül cismin gök ufkunda olduğu an için geçerlidir (yükseklik h = 0).

– Güneşin alt kenarı deniz ufkundan yaklaşık 2/3 çap kadar yukarıda olduğunda Güneş gök ufkundadır.

– Yıldızlar ve gezegenler deniz ufkundan yaklaşık 1 Güneş çapı yukarıdayken gök ufkundadır.

– Ay için ise üst kenar deniz ufkuna teğet olduğunda gök ufkundadır.

  • Pratik Durum (Görünür Ufuk / Visible Horizon):

– Uygulamada gözlemciler genellikle Güneşin alt kenarı deniz ufkuna tam teğet olduğu an kerteriz alırlar.

– Bu anda ışık kırılması (refraction) ve göz yüksekliği (dip) nedeniyle cisim aslında ufkun altındadır.

– Bu farkı gidermek için Bowditch Tablo 23’ten düzeltme değeri (Table 23 Correction) alınır ve ölçülen kerterize uygulanır.

– Düzeltme işareti cismin deklinasyonuna değil, gözlemcinin enlemine ve doğuş/batış durumuna bağlı olarak belirlenir.