5.4 Zaman Sistemleri
· Sinan Berat Kardaş
Seyirde zaman sistemleri, saatin gösterdiği zaman ile Güneş’in gökyüzündeki konumu arasındaki farkları açıklar.
Saatiniz öğlen 12.00’yi gösterdiğinde Güneş tam tepede mi? Neredeyse hiçbir zaman değil — ve yılın gününe göre 16 dakikaya varan bu fark, “zaman” ile “gökyüzündeki açı” arasındaki ilişkinin göründüğünden daha katmanlı olduğunu gösterir. Gök cismicelestial bodyyle seyrin tamamı, aslında bu iki niceliği — zaman ve açı — birbirine doğru çevirebilmeye dayanır. Peki hangi zaman hangi açıya karşılık gelir, ve neden doğuya doğru yolculuk ettikçe saatiniz ileri gider?
Güneş Saati Neden Hep Doğru Değildir?
Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü, Güneş’in ve diğer gök cisimlerinin gökyüzünde doğudan batıya hareket ediyormuş gibi görünmesine yol açar. Çok uzak bir yıldızın art arda iki meridyen geçişimeridian passage arasındaki süre ölçülürse, Dünya’nın dönüş periyodu (sidereal gün) bulunur. Aynı ölçüm Güneş için yapılırsa, sonuç yaklaşık 4 dakika daha uzun çıkar. Bunun nedeni, Dünya’nın yörünge hareketinin Güneş’in yıldızlara göre görünen konumunu sürekli değiştirmesidir; bu yüzden Dünya’nın Güneş’i tekrar aynı meridyene getirmesi için 360°’den biraz fazla dönmesi gerekir. Güneş’e göre ölçülen bu döneme görünen güneş günü (apparent solar day) denir.
Gerçek (görünen) Güneş’in konumu zaman ölçümü için kullanılırsa, sonuç sabit hızlı bir zaman ölçeği vermez. Bunun üç nedeni vardır:
- Dünya’nın yörüngesel hızı sabit değildir.
- Gerçek Güneş’in yolu ekliptik üzerindedir, oysa zaman gök ekvatoru boyunca ölçülür.
- Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı da tam sabit değildir.
Bu sorunları aşmak için, gök ekvatoru boyunca sabit hızla (saatte 15°) hareket ettiği varsayılan hayali bir ortalama Güneş (mean Sun) tanımlanır. Bu ortalama Güneş’e dayanan zamana ortalama güneş zamanı (mean solar time, kısaca “ortalama zaman”) denir; görünen zamanın ortalamasına yakın, fakat sabit hızlı bir ölçek sağlar.
Görünenle Ortalama Arasındaki Fark
Ortalama zaman ile görünen zaman arasındaki fark, hiçbir zaman yaklaşık 16,4 dakikayı aşmayan zaman denklemidir (equation of time). Bu fark yıl boyunca sürekli değişir ve işareti (pozitif/negatif) de değişebilir.
Seyirci zaman denklemiyle en çok Güneş’in üst meridyen geçişi (Yerel Görünen Öğle — Local Apparent Noon, LAN) zamanını bulurken karşılaşır. Zaman denklemi olmasaydı, Güneş tam yerel saat 12.00’de meridyeni geçerdi; gerçekte bu an zaman denklemi kadar kayar:
Görünen Zaman = Ortalama Zaman + Zaman Denklemi
Zaman denkleminin o güne ait değeri, Deniz Almanağı’nın günlük sayfalarında doğrudan verilir.
Bir Saniye Aslında Ne Demek: Zaman Ölçeklerinin Haritası
Modern seyirde ve bilimde kullanılan başlıca zaman ölçekleri şunlardır:
- Atomik zaman: Sezyum-133 atomunun taban durumundaki iki aşırı ince (hyperfine) seviye arasındaki geçişe karşılık gelen ışımanın 9.192.631.770 devrini bir “SI saniyesi” olarak tanımlar. Uluslararası Atomik Zaman (TAI), çok sayıda atomik saatin ortalamasına dayanan uluslararası bir zaman ölçeğidir.
- Evrensel Zaman (UT): Gece yarısı 0 saatten başlayarak sayılan, bir ortalama güneş gününe eşit uzunlukta, Dünya dönüşündeki küçük düzensizlikleri ortalayan zaman ölçeğidir. UT0, belirli bir gözlem noktasının, yıldızların veya Dünya dışı radyo kaynaklarının günlük hareketiyle gözlenen dönüş zamanıdır. UT1, UT0’ın kutup hareketinin gözlemcinin boylamlongitudeına etkisi için düzeltilmiş hâlidir ve Dünya’nın gerçek dönüş düzensizliklerini yansıtır. Astronomik uygulamalarda esas alınan zaman UT1’dir.
- Koordinatlı Evrensel Zaman (UTC): Dünya çapında standart referans olarak kullanılır. UTC, TAI’den her zaman tam sayı kadar saniye farklıdır; ancak bu fark sabit değildir. Dünya’nın dönüşü yavaşladıkça, UTC’nin Dünya dönüşüne dayanan UT1’den 0,9 saniyeden fazla sapmadeviationsını önlemek için ara sıra bir sıçrama saniyesi (leap second) eklenir (bu ayarlamanın nasıl belirlenip duyurulduğu, bu Kısmın ilerleyen bölümünde ele alınmaktadır).
- Dinamik zaman / Yersel Zaman (TT): Eskiden efemeris zamanı olarak anılırdı; Dünya, Ay ve gezegenlerin yörünge hareketlerine dayanır ve jeoit üzerinde 86.400 saniye olarak tanımlanır. UT1 ile TT arasındaki fark Delta T olarak adlandırılır.
- Sidereal zaman: Koç noktasının saat açısıhour angledır; Dünya’nın yıldızlara göre dönüş periyoduna dayanır. Presesyon ve nutasyon nedeniyle tam sabit hızlı değildir; ortalama hıza dayanan biçimine ortalama sidereal zaman denir.
Saatleri Dereceye, Dereceleri Saate Çevirmek
Dünya bir günde tam bir dönüş (360°) tamamladığından, zaman birimleri ile açısal birimler arasında sabit bir orantı vardır:
| Zaman | = | Açı |
|---|---|---|
| 1 gün = 24 saat | = | 360° |
| 60 dakika = 1 saat | = | 15° |
| 4 dakika = 1° | = | 60′ |
| 60 saniye = 1 dakika | = | 15′ |
| 4 saniye = 1′ | = | 60″ |
| 1 saniye | = | 15″ = 0,25′ |
Zamandan yaya dönüşüm şu adımlarla yapılır: (1) saatler 15 ile çarpılır; (2) dakikalar 4’e bölünür, bölüm derece verir; (3) kalan 15 ile çarpılır, sonuç yay dakikası verir; (4) saniyeler 4’e bölünür, bölüm yay dakikası verir; (5) kalan 15 ile çarpılır, sonuç yay saniyesi verir; (6) tüm sonuçlar toplanır. Yaydan zamana dönüşüm aynı adımların tersiyle yapılır (dereceler 15’e bölünür, kalan 4 ile çarpılır, vb.).
Örnek — zaman-yay dönüşümü: 9s47d32sn’yi yaya çevirelim.
- 9s × 15 = 135°00’00”
- 47d ÷ 4 = 11° (kalan 3)
- 3 × 15 = 000°45’00”
- 32sn ÷ 4 = 8′ (kalan 0)
- 0 × 15 = 000°00’00”
- Toplam: 135° + 11° + 45′ + 08′ = 146°53’00”
Doğrulama amacıyla ters yöne çevirelim: 146°53’00″‘yi zamana çevirelim.
- 146° ÷ 15 = 9 saat (kalan 11°)
- 11 × 4 = 00 saat 44 dakika 00 saniye
- 53′ ÷ 15 = 3dakika (kalan 8′)
- 8 × 4 = 00 saat 00 dakika 32 saniye
- Toplam: 09 saat + 44 dakika + 03 dakika + 32 saniye = 9 saat 47 dakika 32 saniye
Sonuç, başlangıç değeriyle birebir örtüşmektedir; bu da dönüşümün doğruluğunu teyit eder.
Neden Doğuya Gidince Saat İlerler
Bir gözlemciye göre doğuda bulunan yerlerde zaman daha ileri, batıda bulunan yerlerde ise daha geridir; iki yer arasındaki zaman farkı, aralarındaki boylam farkının zaman birimine çevrilmiş hâline tam olarak eşittir.
Zaman doğuya doğru ilerlediğinden ve batıya doğru gerilediğinden, bir tam tur Dünya’yı dolaşan biri gittiği yöne bağlı olarak bir tam gün kazanır veya kaybeder. Bu belirsizliği önlemek için, uzlaşımla 180. meridyene yakın bir tarih değiştirme çizgisi (date line) tanımlanmıştır; bu çizgi geçildiğinde takvim tarihi bir gün değiştirilir — doğuya doğru geçildiğinde tarih bir gün geri alınır, batıya doğru geçildiğinde bir gün ileri alınır.
Denizde ve karada saatler genellikle bir bölge zamanına (ZT) göre ayarlanır. Bu amaçla, 15°’ye tam bölünebilen en yakın meridyen “bölge meridyeni” olarak kullanılır; bu meridyenin her iki yanında 7,5°’lik bir kuşak içinde aynı bölge zamanı geçerlidir. Bölge meridyeninin boylamının 15°’ye kaç kez bölündüğünü gösteren sayıya bölge tarifi (Zone Description, ZD) denir; batı boylamda pozitif, doğu boylamda negatif işaretlenir. ZD, bölge zamanını Greenwich Ortalama Zamanı’na (GMT) çevirmek için kullanılan tam saat sayısıdır:
GMT = ZT + ZD ZT = GMT − ZD
Örnek — bölge zamanı ve tarih değişimi: GMT 21-05-40 olsun. (1) Boylam 072°30,0′ Batı için bölge zamanını, (2) boylam 100°15,0′ Doğu için bölge zamanını bulalım.
(1) 072°30,0”ye en yakın 15’e tam bölünen meridyen 75°’dir (60°’den 12,5°, 75°’den yalnızca 2,5° uzaklıkta). Bölge numarası = 75 ÷ 15 = 5; batı boylamda pozitif olduğundan ZD = +05.
ZT = GMT − ZD = 21-05-40 − 05-00-00 = 16-05-40 (aynı gün).
(2) 100°15,0”ye en yakın 15’e tam bölünen meridyen 105°’dir. Bölge numarası = 105 ÷ 15 = 7; doğu boylamda negatif olduğundan ZD = −07.
ZT = GMT − ZD = 21-05-40 − (−07-00-00) = 21-05-40 + 07-00-00 = 28-05-40 = 04-05-40, bir sonraki gün.
Bu örnek, doğu boylamlarda bölge zamanı hesabının bazen gün değişimine yol açabileceğini gösterir; böyle durumlarda tarihin doğru izlenmesi özellikle önemlidir.
Zaman ile Saat Açısı: Aynı Şeyin İki Adı
Yerel Ortalama Zaman (LMT), bölge zamanı gibi ortalama Güneş’i referans alır, ancak yersel referans olarak bölge meridyeni yerine gözlemcinin kendi meridyenini kullanır. Bu nedenle her meridyendeki LMT farklıdır; fark, boylam farkının zaman birimine çevrilmiş hâline eşittir. Bölge meridyeninde (0° dahil) LMT ve ZT birbirine eşittir. LMT’nin seyirdeki başlıca kullanımı, almanaklardaki doğuş, batış ve alacakaranlık tablolarındadır (bkz. Kısım 5.5); bu tablolardan alınan LMT değeri, boylam farkı uygulanarak ZT’ye çevrilir.
Zaman ile saat açısı arasında da doğrudan bir ilişki vardır — ikisi de Dünya’nın dönüş evresinin bir ölçüsüdür. Ancak saat açısı gök meridyeninin üst dalından, güneş zamanı ise alt dalından ölçülür; bu nedenle:
LMT = LHA(ortalama Güneş) ± 180°
LAT (Yerel Görünen Zaman) = LHA(görünen Güneş) ± 180°
LST (Yerel Sidereal Zaman) = LHA(Koç noktası)
Sidereal zaman, navigasyonda seyirci tarafından doğrudan nadiren kullanılır; gök bilimciler tarafından ortalama zamanı düzenlemek amacıyla kullanılır, çünkü referans noktası (Koç noktası) yıldızlara göre neredeyse sabit kalır.
Kronometreyi Radyoyla Denetlemek
Kronometre hatası ve günlük oranını belirlemenin olağan yöntemi radyo zaman sinyalleridir (“zaman tikleri”). Çoğu denizci ülke, günde birkaç kez zaman sinyali yayınlar; bu sinyaller genellikle atomik saatlere göre ayarlıdır. Bir radyo dalgasının vericiden alıcıya ulaşması yaklaşık her 1.000 kilometre için 3 milisaniyelik bir yayılım gecikmesine yol açar — çok hassas zaman gerektiren uygulamalarda bu gecikme de hesaba katılmalıdır.
UTC, uluslararası anlaşmayla UT1’in yaklaşık 0,9 saniye içinde tutulur. Dünya’nın dönüş hızındaki düzensizlikler nedeniyle bu tutarlılığı korumak için ara sıra bir sıçrama saniyesi eklenir veya çıkarılır; bu ayarlamaların ne zaman yapılacağı Uluslararası Dünya Dönüşü Servisi (IERS) tarafından haftalar öncesinden duyurulur ve genellikle bir UTC ayının son saniyesinde (öncelikle Aralık veya Haziran sonu) uygulanır. Bu tür ayarlamalar seyircilere resmi bildirimlerle duyurulur.
Özet
- Görünen Güneş zamanı sabit hızlı değildir; bu yüzden sabit hızlı hayali bir “ortalama Güneş” tanımlanır — ikisi arasındaki fark (en çok ~16,4 dakika) zaman denklemidir.
- Modern zaman ölçekleri (TAI, UT1, UTC, TT, sidereal zaman) farklı referanslara dayanır; UTC, ara sıra eklenen sıçrama saniyeleriyle UT1’e yakın tutulur.
- Zaman ve açı birbirine sabit oranla çevrilir (1 saat = 15°, 4 dakika = 1°, vb.); bu dönüşüm GHA/LHA hesaplarının temelidir.
- Bölge zamanı (ZT), Yerel Ortalama Zaman (LMT) ve saat açısı (LHA) hepsi aynı temel ilişkinin farklı yersel referans noktalarındaki görünümleridir; boylam farkı bunlar arasındaki köprüdür.
Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 4 (Ch. 18 — Zaman)