5.3 Azimut ve Amplitüdle Pusula Kontrolü
· Sinan Berat Kardaş
Amplitüd ile pusula kontrolü, ufukhorizonta hiçbir kara parçası yokken Güneş’in doğuş ya da batışındaki semtini kullanarak pusula hatasıcompass errornı bulmayı sağlar.
Pusulanız 290° gösteriyor diyelim — ama gerçekten 290° mi? Karada bir yol tabelasıyla karşılaştırabilirsiniz; ama açık denizde, ufukta hiçbir kara parçası yokken, tek gerçekten bağımsız ve insan yapımı olmayan referans gökyüzüdür. Bir yıldızın veya Güneş’in konumunu bilerek, pusulanızın kaç derece sapmış olduğunu — hem de dakika hassasiyetinde — nasıl hesaplarsınız?
Pusulanıza Ne Kadar Güvenebilirsiniz?
Seyirci, geminin ana ve yedek pusulalarının doğruluğundan sürekli emin olmalı ve bunları düzenli olarak kontrol etmelidir. Düzenli tutulan bir pusula kayıt defteri, gelişmekte olan bir hatayı ciddi bir soruna dönüşmeden fark etmeyi sağlar.
Farklı çalışma ilkelerine sahip en az iki pusula türü (örneğin mekanik cayro ve fluxgate, ya da manyetik pusulamagnetic compass ve halka lazer cayro) birbiriyle uyumluysa, her iki sistemde de belirgin bir hata olmadığından makul ölçüde emin olunabilir. Bunun nedeni, farklı fiziksel ilkelere dayanan pusulaların aynı hata kaynaklarına maruz kalmasının beklenmemesidir. Bir eylemsizlik seyir sistemi (INS) varsa, pusula onun yön referansına karşı da denetlenebilir. Akıntı ve sürüklenmedriftnin ihmal edilebilir olduğu durumlarda, GPS rotacourse-üzeri-yön (COG) bilgisiyle geminin pusula başlığı da karşılaştırılabilir.
Ancak seyircinin tamamen bağımsız tek yön referansı gökyüzüdür — çünkü hem Dünya dışı kaynaklıdır hem de insan yapımı değildir. Ana pusula, bir gök cismicelestial bodynin gözlenen ve hesaplanan azimut veya amplitüd değerleri karşılaştırılarak periyodik olarak denetlenir; gözlenen ile hesaplanan değer arasındaki fark pusula hatasıdır. Bu amaçla en sık Güneş ve Polaris kullanılır; doğan veya batan Güneş ise amplitüd ölçümü için tercih edilir. Hatalar onda bir dereceye kadar hesaplanabilse de, seyirde genellikle yarım veya tam dereceye yuvarlanarak kullanılır.
Gökyüzünden Gerçek Bir Kerteriz Çıkarmak
Bir gök cisminin gerçek azimutu (Zn), gözlemcinin enlemlatitudei (L), cismin deklinasyonu (d) ve meridyen açısı/saat açısıhour angle (LHA) bilindiğinde küresel trigonometri yoluyla doğrudan hesaplanabilir:
tan Z = sin(LHA) / [cos(L) · tan(d) − sin(L) · cos(LHA)]
Bu formülden elde edilen azimut açısı (Z), enlemle aynı adı taşıyacak biçimde (K veya G) ve LHA’nın 180°’den küçük mü büyük mü olduğuna göre (E veya W) etiketlenir; ardından gerçek azimuta (Zn) şu kurallarla dönüştürülür:
- Kuzey enlemde: LHA > 180° ise Zn = Z; LHA < 180° ise Zn = 360° − Z.
- Güney enlemde: LHA > 180° ise Zn = 180° − Z; LHA < 180° ise Zn = 180° + Z.
Geleneksel uygulamada bu hesap, aynı ilişkiyi önceden tablolaştırmış Sight Reduction Tables (Pub. No. 229) gibi cetvellerden okunarak yapılır (bkz. Kısım 5.6); ilke aynıdır — hesaplanan azimut, pusulada gözlenen açık kerterizbearing ile karşılaştırılır ve aradaki fark pusula hatasını verir.
Örnek — azimut ile pusula hatası: Enlem 25°K, cismin deklinasyonu 18°30’K (18,5°), LHA = 100° olsun.
Adım 1: Formülün payı: sin(100°) = 0,9848.
Adım 2: Formülün paydası: cos(25°)·tan(18,5°) − sin(25°)·cos(100°) = (0,9063 × 0,3346) − (0,4226 × (−0,1736)) = 0,3033 − (−0,0734) = 0,3767.
Adım 3: tan Z = 0,9848 / 0,3767 = 2,6151 → Z = 69°04′ (pay ve payda ikisi de pozitif olduğundan Z birinci bölgede, 0°-90° arasındadır).
Adım 4: Enlem kuzey ve LHA (100°) 180°’den küçük olduğundan t = LHA = 100° batı yönlüdür; Z, enlemle aynı ad olan K ve batı yönünü gösteren W ile etiketlenir: Z = K69°04’W.
Adım 5: Zn’ye dönüşüm kuralı (kuzey enlem, LHA<180°): Zn = 360° − Z = 360° − 69°04′ = 290°56′ (≈290,9°T).
Diyelim ki bu anda pusula (cayro) okuması 289°30′ olsun. Gerçek değer pusula okumasından büyük olduğuna göre, hata Doğu yönündedir: 290°56′ − 289°30′ = 1°26′ ≈ 1,4° Doğu.
Doğuş ve Batıştan Yararlanan Kısayol
Bir cisim tam olarak doğarken veya batarken (yani hesaplanan irtifası tam 0° iken, buna gök ufku üzerinde olma denir), azimut açısının tümleyenine amplitüd denir. Amplitüd, doğu veya batı noktasından (asal düşey dairenin ufukla kesiştiği nokta) ölçülür ve şöyle etiketlenir:
- Cisim doğuyorsa E, batıyorsa W ön eki alır.
- Cismin deklinasyonu kuzeyse N, güneyse S son eki alır.
Amplitüd açısı şu basit formülle hesaplanır:
sin A = sin(Dec) / cos(Lat)
Bu formül, cismin tam gök ufkunda olduğu anı esas alır. Cisim yerine görünür ufuk üzerindeyken gözlenirse (pratikte hep böyledir), gözlenen kerteriz ile gök ufkundaki gerçek amplitüd arasında küçük bir fark oluşur; bu fark kırılma, cismin yarıçapı ve göz yüksekliği gibi etkenlerden kaynaklanır. Düzeltme şu genel kuralla uygulanır:
- Güneş, yıldız ve gezegenler için düzeltme yükseltilmiş kutuptan uzağa doğru uygulanır.
- Ay için düzeltmenin yarısı yükseltilmiş kutba doğru uygulanır.
Daha yüksek enlemlerde bu düzeltme büyüdüğünden, gözlemi doğrudan görünür ufukta yapıp uygun düzeltmeyi eklemek, gök ufkunu göz kararı tahmin etmekten daha güvenilirdir.
Örnek — amplitüd hesabı: Enlem 40°K, doğmakta olan bir cismin deklinasyonu 12°K olsun.
Adım 1: sin A = sin(12°) / cos(40°) = 0,2079 / 0,7660 = 0,2714.
Adım 2: A = arcsin(0,2714) = 15°45′.
Adım 3: Cisim doğduğu için ön ek E, deklinasyonu kuzey olduğu için son ek N: Amplitüd = E15°45’N.
Adım 4: Gerçek kerterize dönüşüm — cisim doğu noktasının (090°) ne kadar kuzeyinde doğduğunu gösterir, bu nedenle gerçek kerteriz doğu noktasından amplitüd kadar çıkarılır: Zn = 090° − 15°45′ = 074°15’T.
Pusula okuması bu anda 073°00′ ise, gerçek değer daha büyük olduğundan hata yine Doğu yönündedir: 074°15′ − 073°00′ = 1°15′ ≈ 1,3° Doğu.
Kutup Yıldızının İkinci Kullanımı
Polaris, gök kutbuna çok yakın olduğundan pusula kontrolünde de kullanılabilir: gözlenen Polaris kerterizi, Deniz Almanağı’ndaki Polaris tablolarından ya da LHA-Aries ve enlem verileriyle hesaplanan değerle karşılaştırılır; fark yine pusula hatasını verir. Bu yöntemin enlem bulmaya uyarlanmış hâli — aynı Polaris tablolarına dayanan bir düzeltme toplamı yoluyla — ilerleyen Kısım 5.6’da ayrıca ele alınacaktır.
Özet
- Pusula hatası, bir gök cisminin gözlenen kerterizi ile hesaplanan (gerçek) azimutu veya amplitüdü karşılaştırılarak bulunur; gökyüzü, tek bağımsız ve insan yapımı olmayan yön referansıdır.
- Azimut açısı, enlem/deklinasyon/LHA’dan küresel trigonometriyle doğrudan hesaplanabilir (tan Z = sin(LHA) / [cos(L)·tan(d) − sin(L)·cos(LHA)]) ve kurallarla gerçek azimuta (Zn) çevrilir.
- Amplitüd, bir cismin tam doğduğu/battığı andaki azimut tümleyenidir (sin A = sin(Dec)/cos(Lat)); pratikte görünür ufuktaki gözlem için küçük bir düzeltme uygulanır.
- Polaris, gök kutbuna yakınlığı sayesinde hem pusula kontrolünde hem de (ayrı bir yöntemle) doğrudan enlem bulmada kullanılabilir.
Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 4 (Ch. 17 — Azimutlar ve Amplitüdler)