5.5 Almanak Kullanımı
· Sinan Berat Kardaş
Almanak kullanımı, bir gök cismicelestial bodynin yılın herhangi bir anında gökyüzünde nerede olduğunu GHA ve deklinasyon olarak bulmayı sağlar.
Bir yıldızın, gezegenin veya Güneş’in, yılın herhangi bir gününde, günün herhangi bir saniyesinde gökyüzünde tam olarak nerede olacağı önceden bilinebilir mi? Evet — ve bu bilgi her yıl yeniden basılan kalın bir kitapta, tablo tablo yer alır: almanak. Ama binlerce sayı arasından, tam da ihtiyacınız olan o tek satırı nasıl bulursunuz — üstelik saniyesi saniyesine?
Gökyüzü İçin Bir Yıllık Takvim
Gök cismiyle seyir, gözlenen cisimlerin coğrafi konumlarının doğru öngörülmesini gerektirir. Bu öngörüler, ABD Deniz Rasathanesi (USNO) ve İngiliz Kraliyet Greenwich Rasathanesi tarafından her yıl yayımlanan almanaklardan elde edilir:
- Astronomical Almanac: Çeşitli bilimsel alanların gerektirdiği son derece yüksek hassasiyette gök verisi sunar; hassasiyeti gök cismiyle seyrin ihtiyacının çok üzerindedir.
- Nautical Almanac (Deniz Almanağı): Deniz seyircilerinin doğrudan ihtiyaç duyduğu astronomik bilgiyi içerir. Veriler yay dakikasının onda birine ve zamanın saniyesine kadar tablolanır; Güneş, Ay, dört seyir gezegeni ve 173 yıldız için GHA ve deklinasyon sağlar.
- Air Almanac: Aslen hava seyircileri için hazırlanmıştır, ancak bazı denizciler tarafından da kullanılır. Veriler daha düşük hassasiyette (1′ yay, 1 saniye zaman) ve 10 dakikalık aralıklarla verilir; yalnızca günlük sayfalarda listelenen 57 yıldız için GHA/deklinasyon sağlar.
- Bilgisayar almanakları: USNO’nun ürettiği MICA (Multi-Year Interactive Computer Almanac) gibi yazılımlar ile çeşitli web tabanlı hesaplayıcılar ve ticari programlar, tablo aramasını doğrudan hesaplamayla değiştirir; bu programlar genellikle gözlem indirgeme (sight reduction) işlevini de içerir (bkz. Kısım 5.2 ve Kısım 5.6).
Bir Almanak Sayfasında Neler Var?
Deniz Almanağı’nın ana gövdesi, her biri üç ardışık günü kapsayan çift sayfalık tablolardan oluşur:
- Sol sayfa: Koç noktasının GHA’sı, dört seyir gezegeninin GHA ve deklinasyonu, 57 yıldızın SHA ve deklinasyonu.
- Sağ sayfa: Güneş ve Ay’ın GHA’sı, deklinasyonu ve Ay’ın ufukhorizon paralaksı.
Gerekli yerlerde, saat başına gerçek GHA değişimiyle interpolasyon tablolarında varsayılan sabit değer arasındaki farkı gösteren v ve saatlik deklinasyon değişimini gösteren d nicelikleri de verilir.
Ana tabloların yanında almanak şunları da içerir:
- Çeşitli enlemlatitudeler için doğuş, batış ve alacakaranlık zamanları
- Açıklamalar ve örnekler
- Yay-zaman dönüşüm tablosu
- Dakika ve saniyeler için GHA/deklinasyon interpolasyonunda kullanılan “Artışlar ve Düzeltmeler” tablosu
- Yıldız dizinleri
- Sekstant irtifa düzeltme tabloları
- Polaris tabloları
- Hesap makinesi olmadan kullanılabilecek özet gözlem indirgeme tabloları
Tablodan Doğru Satırı Bulmak
Almanaklara girerken kullanılan temel zaman argümanı UT‘dir (tarihsel olarak GMT olarak da anılır). Bir cismin LHA’sı şu temel ilişkiyle bulunur:
LHA = GHA + Doğu boylamlongitudeı
LHA = GHA − Batı boylamı
Güneş, Ay ve dört seyir gezegeni için GHA ve deklinasyon her saat başı için doğrudan tablolanır. Yıldızlar için ise durum farklıdır: yıldızların SHA ve deklinasyonu günler, hatta aylar boyunca neredeyse sabit kalır (yalnızca presesyon nedeniyle çok yavaş değişir). Bu yüzden her yıldız için ayrı bir saatlik tablo tutmak yerine, yalnızca Koç noktasının GHA’sı saatlik olarak tablolanır ve her yıldız için tek bir SHA/deklinasyon değeri verilir:
GHA (yıldız) = GHA (Koç noktası) + SHA (yıldız)
Bu yöntem, almanağın boyutunu önemli ölçüde küçültür.
Saat başındaki tablo değerine üç tür düzeltme eklenebilir:
- Artış (increment): Saat başından sonra geçen dakika ve saniyeler için eklenir; “Artışlar ve Düzeltmeler” tablosundan okunur.
- v düzeltmesi: Gerçek saatlik GHA değişimi ile artış tablosunda varsayılan sabit oranın farkını giderir; yalnızca Ay ve gezegenler için uygulanır (Güneş’te tablo değerleri bu farkı zaten en aza indirir, yıldızlarda SHA sabit sayıldığından gerek yoktur).
- d düzeltmesi: Deklinasyonu (yıldızlar hariç) interpolasyona tabi tutar. İşareti, d değerinin kendi eğilimine değil, tablolanmış deklinasyon değerlerinin artıp azaldığına bakılarak belirlenir — deklinasyon artıyorsa düzeltme pozitif, azalıyorsa negatiftir.
Adım Adım: Bir Cismin Konumunu Almanaktan Çekmek
(Aşağıdaki sayılar, yalnızca hesap yöntemini göstermek amacıyla seçilmiş varsayımsal değerlerdir; gerçek bir tarihe ait almanak verisi değildir.)
Diyelim ki bir cismin (Güneş) almanak sayfasından okunan verileri şöyle olsun: saat 14-00-00 (UT) için tablolanmış GHA = 032°10,0′ ve tablolanmış deklinasyon = K08°30,0′, d = +0,7 (deklinasyon artıyor). Gözlem saati 14-23-40 (UT) olsun.
Adım 1 — GHA artışı: 23 dakika 40 saniyelik zaman aralığı, açısal olarak 23,667 dakika × 0,25°/dakika = 5,9167° = 5°55,0’ye karşılık gelir (ortalama Güneş oranı: saatte 15°, dakikada 15′).
Adım 2 — GHA: 032°10,0′ + 5°55,0′ = 038°05,0′.
Adım 3 — d düzeltmesi: 23 dakika 40 saniyede deklinasyon değişimi = d × (geçen dakika ÷ 60) = 0,7′ × (23,667 ÷ 60) = 0,7′ × 0,3944 ≈ +0,3′.
Adım 4 — Deklinasyon: K08°30,0′ + 0,3′ = K08°30,3′.
Ay ve gezegen gözlemlerinde bu yönteme ek olarak bir de v düzeltmesi uygulanır; işlem mantığı aynıdır, yalnızca GHA artışına ikinci bir küçük düzeltme terimi eklenir.
Gökyüzü Ne Zaman Kararır?
Güneş doğuşu/batışı, Ay doğuşu/batışı ve alacakaranlık zamanları almanaklarda 72°K ile 60°G arasındaki çeşitli enlemler için, en yakın tam dakikaya kadar, Yerel Ortalama Zaman (LMT) cinsinden tablolanır. Doğuş veya batış, standart kırılma ve sıfır göz yüksekliği varsayımı altında, cismin üst kenarının görünür ufukta olduğu an olarak tanımlanır.
Üç tür alacakaranlık, Güneş merkezinin gök ufkunun kaç derece altında olduğuna göre ayırt edilir:
- Sivil alacakaranlık: Güneş merkezi ufkun 6° altında.
- Deniz (nautical) alacakaranlığı: Güneş merkezi ufkun 12° altında.
- Gökbilimsel (astronomical) alacakaranlık: Güneş merkezi ufkun 18° altında; bu noktadan sonra tam karanlık başlar.
Tablodan alınan LMT değeri, ilgili boylam farkı uygulanarak bölge zamanına (ZT) çevrilir: gözlemci bölge meridyeninin batısındaysa fark eklenir, doğusundaysa çıkarılır (bkz. Kısım 5.4). Yüksek enlemlerde, Güneş veya Ay’ın hiç batmadığı, hiç doğmadığı veya alacakaranlığın tüm gece sürdüğü dönemler olabilir; almanaklar bu durumları özel simgelerle belirtir.
Özet
- Almanaklar (Astronomical, Nautical, Air, bilgisayar almanakları), gök cisimlerinin GHA ve deklinasyonunu önceden hesaplanmış olarak sunar; Deniz Almanağı seyirciler için en uygun hassasiyet-boyut dengesini sağlar.
- LHA = GHA ± boylam (doğuda +, batıda −); yıldızlar için GHA, Koç noktasının GHA’sına yıldızın SHA’sı eklenerek bulunur.
- Saat başı tablo değerine, geçen dakika/saniye için “Artışlar ve Düzeltmeler” tablosundan bir artış, gerekirse bir v ve/veya d düzeltmesi eklenir.
- Doğuş, batış ve üç tür alacakaranlık (sivil, deniz, gökbilimsel) almanaklarda LMT cinsinden tablolanır ve boylam farkıyla bölge zamanına çevrilir.
Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 4 (Ch. 19 — Almanaklar)