Bölüm 19 Water Pressure (Su Basıncı ve Hidrostatik İtki)

Hidrostatik basınç, durgun bir sıvıda derinlik ve yoğunlukla doğru orantılı olarak artar ve gemi sacı ile perdelere toplam bir itki kuvveti uygular. Geminin dış sacına, ambar perdelerine, tank kapaklarına ve kuru havuz kapaklarına etkiyen hidrostatik kuvvetler, durgun sıvı basıncı kanunlarından yola çıkılarak hesaplanır.

Durgun Sıvılarda Basınç Derinlikle Nasıl Değişir? (Pressure Intensity)

Durgun sıvı içindeki herhangi bir noktada oluşan basınç, o noktanın üstünde kalan sıvı sütununun ağırlığından ileri gelir; sıvı homojen olduğu sürece bu basınç derinlikle doğru orantılı artar ve her doğrultuda aynı şiddette etkir:

  • Formül:

$P = \rho \times g \times h \quad (\text{Pascal veya kN/m}^2)$

$\text{Gemi Hesaplarında Pratik Formül: } P = w \times h \quad (\text{ton/m}^2)$

– $w$ (veya $\rho$): Suyun yoğunluğu ($\text{t/m}^3$). (Deniz suyu: $1{,}025\text{ t/m}^3$, Tatlı su: $1{,}000\text{ t/m}^3$)

– $h$: İncelenen noktanın su yüzeyinden olan düşey derinliği (metre).

  • Temel Özellik: Su yüzeyinde derinlik sıfır olduğundan hidrostatik su basıncı sıfırdır ($P = 0$); derinlik arttıkça metre başına yaklaşık $1\text{ ton/m}^2$ ($9{,}81 – 10\text{ kPa}$) artış gösterir.

Toplam Basınç Kuvveti (İtki) Nasıl Hesaplanır?

Bir yüzeye etkiyen basınç kuvvetlerinin tamamına toplam itki (thrust) adı verilir; yüzey düzlemsel olduğunda tüm yerel basınç kuvvetleri birbirine paralel kalacağından toplam itki, bileşke itkiyle (resultant thrust) doğrudan çakışır:

  • Formül:

$\text{Toplam İtki } (F) = w \times A \times \bar{h} \quad (\text{ton})$

$\text{veya SI Biriminde: } F = \rho \times g \times A \times \bar{h} \quad (\text{kN})$

– $A$: Islak yüzeyin alanı ($\text{m}^2$)

– $\bar{h}$: Islak yüzeyin geometrik merkezinin (centroid) su yüzeyinden olan düşey derinliği (metre).

Bu Bilgi Denizcilikte Nerelerde Kullanılır?

Yatay Omurga Sacına Etki Eden Basınç (Flat Plate Keel)

  • Gemi düz bir omurga üzerinde eşit su çekiminde ($d$) yüzüyorsa, omurga sacı tamamen yataydır.
  • Sacın üzerindeki tüm noktalar aynı $d$ derinliğinde olduğundan:

$\text{Omurga Sacındaki Basınç} = w \times d \quad (\text{ton/m}^2)$

$\text{Omurgaya Gelen Toplam İtki} = w \times A_{\text{omurga}} \times d \quad (\text{ton})$

 

Havuz Kapaklarında (Lock Gates) Bileşke İtki

  • Bir tarafında $h_1$ derinliğinde deniz suyu, diğer tarafında $h_2$ derinliğinde tatlı su bulunan düşey bir kapakta:

– Düşey dikdörtgen kapağın ağırlık merkezi tam yarı derinliktedir ($\bar{h} = h / 2$).

– Deniz suyu tarafındaki itki: $F_{\text{SW}} = w_{\text{SW}} \times (B \times h_1) \times \frac{h_1}{2} = \frac{1}{2} w_{\text{SW}} B h_1^2$

– Tatlı su tarafındaki itki: $F_{\text{FW}} = w_{\text{FW}} \times (B \times h_2) \times \frac{h_2}{2} = \frac{1}{2} w_{\text{FW}} B h_2^2$

– Bileşke İtki: İki itkinin farkıdır ($\vert{}F_{\text{SW}} – F_{\text{FW}}\vert{}$); kapak büyük olan itkinin yönüne doğru itilir.

Derin Tank Kapakları ve Basınç Yüksekliği (Liquid Head)

  • Bir tank taşırılana kadar doldurulduğunda veya hava firar/iskandilsounding borusunun tepesine kadar sıvı basıldığında (preslendiğinde):

– Sıvı sütunu tank tavanının çok üzerine çıkar.

– Tank kapağına etki eden basınç, tankın kendi derinliğine değil; tank kapağından hava firar borusundaki sıvı yüzeyine kadar olan toplam düşey yüksekliğe (Head of Liquid – $h$) bağlıdır:

$P_{\text{kapak}} = w \times h \quad (\text{ton/m}^2)$

$\text{Kapağa Gelen İtki} = P_{\text{kapak}} \times A_{\text{kapak}}$

– Emniyet Uyarısı: Firar borusunda yükselen birkaç metrelik sıvı kolonu dahi tank kapak cıvatalarına onlarca tonluk yukarı yönlü itki bindirebilir; bu sebeple tank doldurma operasyonlarında aşırı basınca dikkat edilmelidir.


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates