Bölüm 38 Ship Squat in Open Water and in Confined Channels (Açık Sularda ve Dar Kanallarda Gemi Çökmesi Squat)

Squat, yani gemi çökmesi, sığ suda ve dar kanallarda hız arttıkça omurga altı açıklığının (UKC) azalmasına yol açan hidrodinamik bir etkidir.

Bir gemi sığ suda veya dar bir kanalda hızlandıkça, teknenin altından ve yanlarından geçmek zorunda kalan su akışı hızlanır ve bu da basıncı düşürür (Bernoulli Prensibi). Ortaya çıkan bu emme etkisi gemiyi suya daha fazla gömer (paralel batma yapar) ve baş-kıç doğrultusunda trim oluşturur. Seyir sırasında omurga altı emniyet açıklığında (UKC) meydana gelen bu toplam düşey kayba Gemi Çökmesi (Ship Squat) adı verilir.

Bu alandaki temel squat formülleri, kariyerini ve doktora çalışmasını doğrudan bu fenomene adayan kitabın yazarı Dr. Bryan Barrass tarafından geliştirilmiş ve bugün dünya genelinde denizcilik pratiğinde kullanılmaktadır.

Squat Fiziksel Olarak Nasıl Oluşur?

  • Bernoulli İlkesi: Sığ suda gemi ilerlerken, taban ile deniz dibi arasındaki daralan kanalda sıkışan su geriye doğru hızla akmak zorunda kalır ($V_{\text{su}}$ artar).
  • Basınç Düşüşü: Akışkanlar mekaniğine göre hızın arttığı yerde dinamik basınç artar, statik hidrostatik basınç düşer.
  • Sonuç: Geminin altındaki yukarı yönlü kaldırma basıncı azaldığı için gövde aşağıya çekilir; gemi paralel olarak çöker ve gövde formuna bağlı olarak başa veya kıça trim yapar.

 

Squat Miktarını Hangi Faktörler Belirler?

  1. Gemi Hızı ($V_K$): En belirleyici parametredir! Çökme miktarı gemi hızının karesiyle ($V_K^2$) orantılıdır. Hız $6\text{ knot}$‘tan $12\text{ knot}$‘a (iki katına) çıktığında, squat tam 4 katına fırlar!
  1. Blok Katsayısı ($C_b$): Geminin dolgunluğu arttıkça önünde ittiği ve tabandan akıttığı su kütlesi büyür; squat artar.
  1. Tıkanma Oranı (Blockage Factor – $S$):

– Kanal veya nehir kesitinde geminin batık enkesit alanının ($A_s = B \times d$), kanalın toplam enkesit alanına ($A_c = W_{\text{kanal}} \times H_{\text{derinlik}}$) oranıdır:

$S = \frac{A_s}{A_c} = \frac{B \times d}{W_{\text{kanal}} \times H}$

– Açık sığ sularda $S$ küçüktür; dar kanallarda (örn. Süveyş Kanalı) $S$ değeri büyüdükçe suyun kaçacak yeri kalmaz ve squat aşırı derecede şiddetlenir.

  1. Derinlik / Draft Oranı ($H / d$): Su derinliği ($H$), gemi draftının ($d$) 1,5 katının altına indiğinde ($H/d < 1{,}5$) squat etkisi belirginleşir; $H/d < 1{,}2$ olduğunda ise kritik seviyeye ulaşır.

 

Gemi Formuna Göre Çökme Yönü Nasıl Değişir? (Başa mı, Kıça mı Çöker?)

Kaptanın ve zabitin bilmesi gereken en hayati seyir kuralıdır:

  • Dolgun Formlu Gemiler ($C_b > 0{,}70$):

– Ham petrol tankerleri (VLCC/ULCC), dökme yük gemileri.

– Baş omuzlukları küt olduğu için suyu önlerinde yığarlar; suyun büyük kısmı baş taraftan emilir.

– GEMİ BAŞA ÇÖKER (Squats by the BOW)! En büyük su çekimi baş bodoslamada oluşur.

  • Narin Formlu Gemiler ($C_b < 0{,}70$):

– Konteyner gemileri, yolcu gemileri, fırkateynler.

– Baş formları keskin olduğundan suyu rahat yararlar; ancak kıç taraftaki geniş transom ve pervanelerin su çekişi nedeniyle su kıçta hızlanır.

– GEMİ KIÇA ÇÖKER (Squats by the STERN)! En büyük su çekimi kıçta ve pervanelerde oluşur.

  • Orta Formlu Gemiler ($C_b \approx 0{,}70$):

– Genel kargo gemileri.

– Neredeyse eşit su çekiminde, paralel olarak (even keel) çökerler.

 

Barrass’ın Pratik Squat Formülleri Nelerdir?

Açık deniz ve dar kanal şartları için Dr. Barrass tarafından geliştirilen pratik formüller:

  • Açık Sığ Sularda (Open Water Conditions):

$\text{Azami Squat} = \frac{C_b \times (V_K)^2}{100} \quad (\text{metre})$

(Örnek: $C_b = 0{,}80$ olan bir tanker $10\text{ knot}$ hızla sığ suya girerse: $\text{Squat} = \frac{0{,}80 \times 100}{100} = \mathbf{0{,}80\text{ metre}}$ başa çöker).

  • Dar Kanallarda ve Nehirlerde (Confined Channels):

Kanal duvarlarının suyu sıkıştırması nedeniyle açık suyun tam iki katı etki doğar:

$\text{Azami Squat} = \frac{C_b \times (V_K)^2}{50} \quad (\text{metre})$

(Aynı tanker dar bir kanalda $10\text{ knot}$ ile ilerlerse: $\text{Squat} = \frac{0{,}80 \times 100}{50} = \mathbf{1{,}60\text{ metre}}$ çöker!)

  • Genel Formül (Tıkanma Oranı Dahil):

$\text{Squat} = \frac{C_b \times S^{0{,}81} \times (V_K)^{2{,}08}}{30} \quad (\text{metre})$

 

Sığ Suda Karaya Oturma Nasıl Önlenir?

  1. Hızın Düşürülmesi: Sığ kanalda veya nehirde seyreden bir gemide UKC emniyet payı azaldığında atılacak ilk ve en etkili adım geminin hızını derhal yarıya düşürmektir; hız yarıya indiğinde squat %75 oranında yok olur!
  1. Kanalın Ortasında Kalmak: Kanal kenarlarına yaklaşmak yerel asimetrik emme kuvvetlerini (bank effect) ve squatı katlar.

Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates