Bu Bölümde
Bölüm IX, geminin donanımını değil nasıl yönetildiğini düzenler: ISM Kodu’nu zorunlu kılar, şirkete DOC ve gemiye SMC verir ve sistemin kâğıtta değil gerçekte işlemesini ister.
Kısa Özet
- Bölüm IX sadece 6 kısa kuraldır; asıl içerik ISM Kodu‘ndadır (A.741(18)).
- ISM’in amacı: gemilerin güvenli işletimi ve deniz kirliliğinin önlenmesi.
- Şirket, gemi sahibi olabilir; ya da işletme sorumluluğunu ve ISM görevlerini üstlenen yönetici veya çıplak gemi kiracısı (gemiyi mürettebatsız kiralayan) olabilir.
- Yolcu gemileri tonaj sınırı olmadan, yük gemileri ve MODU’lar 500 GT ve üzeri ise kapsamdadır. Tarihler: 1 Temmuz 1998 ve 1 Temmuz 2002.
- İki belge vardır: DOC şirkete, SMC gemiye verilir. DOC düşerse SMC’ler de düşer.
- Belge almak yetmez; sistem sürdürülmelidir.
- Sistem periyodik olarak doğrulanır. Liman devleti, işletme gerekliliklerini de denetleyebilir.
ISM’i bir restoranın mutfak düzeni gibi düşünün. Mutfakta en iyi fırınlar ve bıçaklar olabilir. Ama kimin neyi kontrol edeceği belli değilse, hijyen kontrol listesi yoksa, yanık ya da zehirlenme olayları kayda geçip incelenmiyorsa, iyi aletler tek başına müşteriyi korumaz. Diğer SOLAS bölümleri “fırınlar”la ilgilenir; Bölüm IX ise “mutfak düzeni”yle.
Restoran zincirinin merkezine verilen kalite belgesi DOC‘a, her şubenin kendi denetim belgesi SMC‘ye benzer. Merkezin belgesi iptal edilirse şubelerin belgesi de anlamını kaybeder. Benzetme burada tutar. Tutmadığı yer: Gemide son emniyet sözü kaptandadır ve belgeleri İdare (bayrak devleti) ya da onun yetkilendirdiği kuruluş verir.
Bölüm IX Neden Farklı?
SOLAS’ın çoğu bölümü perde, pompa, filika, radar gibi donanımla ilgilenir. Bölüm IX ise “Gemi nasıl yönetiliyor?” sorusunu sorar. ISM’in doğuşunda 1980’lerin sonundaki ağır kazalar etkili oldu. En bilineni, 1987’de baş kapısı açık bırakılarak limandan ayrılan ve alabora olan ro-ro yolcu gemisi Herald of Free Enterprise‘tır. Sorun donanım değil, sorumlulukların belirsizliğiydi.
1987 Herald of Free Enterprise kazası → 1993 ISM Kodu kabul → 1994 Bölüm IX ile zorunlu
Bölüm IX’un altı kuralı bir zincir oluşturur:
Kim? (K1) → Hangi gemiler? (K2) → Ne yapılacak? (K3) → Belge (K4) → Sürdürme (K5) → Denetim (K6)
Benzetme: Bölüm IX küçük bir kapıdır; açtığı oda (ISM Kodu) büyüktür.
ISM’de “Şirket” Kimdir?
Şirket her zaman gemi sahibi değildir. Gemi sahibi de olabilir; işletme sorumluluğunu ve ISM’in bütün görev ve sorumluluklarını üstlenen yönetici (manager) ya da çıplak gemi kiracısı (bareboat charterer) da. Böylece “asıl sorumlu kim?” sorusu netleşir. Bu tanım SOLAS’ın başka bölümlerinde de kullanılır: Bölüm V, VII, XI-1 ve XI-2.
| Kim? | ISM’de şirket olur mu? |
|---|---|
| Gemi sahibi (işletmeyi kendisi yapıyorsa) | Evet |
| ISM görevlerini üstlenen yönetim şirketi | Evet |
| ISM görevlerini üstlenen çıplak gemi kiracısı | Evet |
Kolay hatırla: Şirket = sorumluluğu üstlenen, kâğıttaki sahip değil.
ISM Hangi Gemilere Uygulanır?
Bölüm IX, gemilerin inşa tarihi ne olursa olsun uygulanır. “Yeni gemi / mevcut gemi” ayrımı yoktur; eski bir gemiyi de iyi yönetmek mümkündür. Uygulama iki dalgada yapıldı; önce en yüksek riskli gemiler geldi.
| Gemi türü | Tonaj | En geç |
|---|---|---|
| Yolcu gemileri (yüksek süratli yolcu tekneleri dahil) | Sınır yok | 1 Temmuz 1998 |
| Petrol tankeri, kimyasal tanker, gaz taşıyıcı, dökme yük gemisi, yüksek süratli yük teknesi | 500 GT ve üzeri | 1 Temmuz 1998 |
| Diğer yük gemileri ve MODU’lar (hareketli açık deniz sondaj birimleri) | 500 GT ve üzeri | 1 Temmuz 2002 |
Kapsam dışı: Devletin işlettiği ve ticari olmayan amaçlarla kullanılan gemiler. Ayrıca IMO Deniz Güvenliği Komitesi, mekanik sevk gücü olmayan MODU’ların bu bölüme uymasının gerekmediğine karar vermiştir.
Dikkat: Dökme yük gemisi tanımına cevher gemileri ve kombine gemiler de dahildir.
ISM Kimden Ne İster?
Kural 3 iki şey söyler. Birincisi, şirket ve gemi ISM Kodu’na uyar; Kod zorunludur. İkincisi, gemi ancak DOC sahibi bir şirket tarafından işletilebilir. Yük iki taraflıdır: karada iyi yazılmış ama gemide uygulanmayan sistem de, gemide özveriyle çalışılan ama karadan desteklenmeyen sistem de eksiktir.
ISM Kodu’nun başlıca unsurları üç grupta hatırlanabilir (bu liste Kod’un içeriğidir, Bölüm IX’un kural metninde yer almaz):
| Grup | Unsurlar |
|---|---|
| Kim ve neden | Güvenlik ve çevre koruma politikası; şirketin sorumluluk ve yetkileri; atanmış kişi (DPA); kaptanın sorumluluğu ve üstün yetkisi |
| Nasıl çalışılır | Kaynaklar ve personel; gemideki işlemler için planlar; acil durumlara hazırlık; gemi ve donanımın bakımı; dokümantasyon |
| Nasıl iyileşir | Uygunsuzluk, kaza ve tehlikeli olayların raporlanması; şirket içi doğrulama ve gözden geçirme; belgelendirme ve periyodik doğrulama |
ISM bir yapılacaklar listesi değil, bir çerçevedir. Her şirket kendi gemilerine ve risklerine uygun sistemi kurar.
Planla (politika, prosedür) → Uygula (işlem, tatbikat, bakım) → Kontrol et (rapor, iç denetim) → İyileştir (düzeltici önlem) → tekrar Planla
Kolay hatırla: DPA = gemiden en tepeye kestirme yol. Üstün yetki = emniyette son söz kaptanın.
Hangi Belge Kime Verilir?
İki belge vardır. DOC (Uygunluk Belgesi) şirkete verilir; SMC (Güvenlik Yönetim Sertifikası) gemiye. SMC verilmeden önce şirketin ve gemideki yönetimin onaylı sisteme uygun çalıştığı doğrulanır. Bir geminin SMC’si, şirketin o gemi türünü kapsayan geçerli bir DOC’una dayanır.
| DOC | SMC | |
|---|---|---|
| Kime? | Şirkete | Gemiye |
| Kim düzenler? | İdare, Tanınmış Kuruluş (RO) veya İdarenin talebiyle başka bir Akit Hükümet | İdare veya Tanınmış Kuruluş |
| Gemide ne bulunur? | Kopyası | Aslı |
| Neyi kapsar? | Şirketin işlettiği gemi türleri | Belirli bir gemi |
ISM Kodu’na göre (Bölüm IX metninde değil) iki belge de en fazla beş yıl geçerlidir. DOC yıllık doğrulanır. SMC’ye beş yıl içinde bir ara doğrulama yapılır; genellikle ikinci ve üçüncü yıldönümleri arasında. Yeni şirkete geçici DOC, yeni gemiye geçici SMC verilebilir.
Kolay hatırla: DOC → Company (şirket), SMC → Ship (gemi). DOC düşerse SMC’ler de düşer.
Belge Almak Yeter mi, Kim Denetler?
Hayır. Kural 5 tek cümledir: Sistem ISM Kodu’na uygun şekilde sürdürülür. Rafta duran el kitapları, yapılmamış ama kayda geçmiş tatbikatlar “kâğıt üzerinde sistem” belirtileridir.
Denetim iki koldan yürür. Sistem, İdare, İdarenin talebiyle başka bir Akit Hükümet ya da Tanınmış Kuruluş tarafından periyodik olarak doğrulanır. SMC taşıması gereken gemi ayrıca Bölüm XI-1, Kural 4‘teki liman devleti kontrolüne tabidir; bu kontrol işletme gerekliliklerini de kapsar. Bu amaçla SMC, Bölüm I’in Kural 12 veya 13’üne göre düzenlenmiş bir sertifika gibi kabul edilir.
Uygulamada denetçi tatbikat ve bakım kayıtlarına, uygunsuzluk raporlarına ve personelin acil durum görevlerini bilip bilmediğine bakabilir. Ciddi eksiklikler büyük uygunsuzluk sayılabilir ve geminin tutulmasına yol açabilir.
Dikkat: “Sertifikalarımız geçerli” demek yetmez. Denetçi sistemin gemide fiilen işleyip işlemediğine bakabilir.
Sayıları Kolay Hatırlamak
| Sayı | Ne anlatır | Hafıza ipucu |
|---|---|---|
| 6 | Bölüm IX’taki kural sayısı | Zincirin 6 halkası: kim, hangi gemi, ne, belge, sürdürme, denetim. |
| A.741(18) | ISM Kodu’nu kabul eden IMO kararı | Geri sayım gibi okuyun: “7-4-1, ISM geliyor.” |
| 1987 | Herald of Free Enterprise kazası | Açık kalan kapı → ISM’in doğuşu. |
| 1993 / 1994 | ISM’in kabulü / Bölüm IX ile zorunlu hâle gelmesi | “93’te yazıldı, 94’te bağlandı.” |
| 500 GT | Yük gemileri ve MODU’lar için eşik | Yolcu gemisinde sınır yok; yükte “beş yüz ve üzeri”. |
| 1 Temmuz 1998 | 1. dalga: yolcu + tanker / dökme yük / yüksek süratli yük | “98 = önce riskliler.” |
| 1 Temmuz 2002 | 2. dalga: diğer yük gemileri + MODU | “02 = geri kalanlar.” |
| 5 yıl | DOC ve SMC azami süresi (ISM Kodu) | İki belge, aynı beş yıl. |
| Yıllık | DOC doğrulaması | Merkez her yıl kontrol edilir; aksaklık tüm filoya yansır. |
| 2.–3. yıldönümü | SMC ara doğrulaması (genellikle) | Beş yılın tam ortası. |
Karıştırmayın
DOC mu, SMC mi?
| DOC | SMC |
|---|---|
| Şirketin karnesi | Geminin karnesi |
| Gemide kopyası | Gemide aslı |
| Yıllık doğrulama | Ara doğrulama |
| Başka bir Akit Hükümet de düzenleyebilir (İdarenin talebiyle) | Kural metnine göre İdare veya RO düzenler |
Şirket mi, gemi sahibi mi?
- Gemi sahibi her zaman ISM’deki şirket değildir.
- Şirket, işletme sorumluluğunu ve ISM görevlerini fiilen üstlenen taraftır.
Bölüm IX metni mi, ISM Kodu mu?
| Bölüm IX kural metninde | ISM Kodu’nda |
|---|---|
| Gemi DOC sahibi şirketçe işletilir | Beş yıllık azami geçerlilik |
| Sistem sürdürülür | Yıllık / ara doğrulama |
| Ticari olmayan devlet gemileri kapsam dışı | Geçici DOC / SMC |
Belge mi, sistem mi?
- Geçerli DOC ve SMC, sistemin sürdürüldüğünü tek başına kanıtlamaz (Kural 5).
Doğru mu, Yanlış mı?
- Bölüm IX esas olarak geminin donanımını düzenler.
- ISM’de “şirket” her zaman gemi sahibidir.
- 350 GT’luk bir yolcu gemisi Bölüm IX kapsamındadır.
- 2.000 GT’luk bir genel kargo gemisi için uygulama tarihi en geç 1 Temmuz 1998’dir.
- Bölüm IX, inşa tarihi ne olursa olsun uygulanır.
- Gemide SMC’nin aslı, DOC’un kopyası bulunur.
- DOC geri çekilirse şirketin gemilerinin SMC’leri geçerli kalır.
- DOC ve SMC’nin en fazla beş yıl geçerli olması Bölüm IX’un kural metninde yazar.
- Liman devleti kontrolü ISM açısından işletme gerekliliklerini de kapsar.
- Devletin ticari olmayan amaçlarla işlettiği gemiler kapsam dışıdır.
Cevaplar
- Y — Geminin nasıl yönetildiğini düzenler.
- Y — İşletme sorumluluğunu ve ISM görevlerini üstlenen yönetici veya çıplak gemi kiracısı da olabilir.
- D — Yolcu gemileri için tonaj sınırı yoktur.
- Y — “Diğer yük gemileri” için tarih 1 Temmuz 2002’dir.
- D — Yeni / mevcut gemi ayrımı yoktur.
- D — Kural 4’e göre böyledir.
- Y — SMC’ler de geçerliliğini yitirir.
- Y — Bu bilgi ISM Kodu’nun içeriğidir.
- D — Bölüm XI-1, Kural 4’teki kontrol işletme gerekliliklerini de kapsar.
- D — Kural 2’ye göre kapsam dışıdır.
Kopya Kâğıdı
| Konu | Bilmeniz gereken |
|---|---|
| Özü | Donanım değil yönetim; ISM Kodu (A.741(18)) zorunlu |
| Doğuş | 1987 Herald of Free Enterprise; 1993 kabul; 1994 Bölüm IX |
| Yapı | 6 kural: tanımlar, uygulama, gereklilikler, belgelendirme, sürdürme, doğrulama ve kontrol |
| Şirket (K1) | Sahip ya da işletmeyi ve ISM görevlerini üstlenen yönetici / çıplak gemi kiracısı |
| Uygulama (K2) | İnşa tarihinden bağımsız |
| 1. dalga | Yolcu gemileri (tonaj sınırı yok) + ≥ 500 GT tanker, gaz taşıyıcı, dökme yük, yüksek süratli yük teknesi: 1 Temmuz 1998 |
| 2. dalga | ≥ 500 GT diğer yük gemileri ve MODU: 1 Temmuz 2002 |
| Kapsam dışı | Ticari olmayan devlet gemileri; mekanik sevk gücü olmayan MODU’lar (MSC kararı) |
| Gereklilik (K3) | Şirket ve gemi uyar; gemi yalnızca DOC sahibi şirketçe işletilir |
| DOC (K4) | Şirkete; kopyası gemide |
| SMC (K4) | Gemiye; aslı gemide; DOC düşerse düşer |
| Süreler (ISM Kodu) | İkisi de en fazla 5 yıl; DOC yıllık, SMC ara doğrulama; geçici belgeler mümkün |
| Sürdürme (K5) | Belge yetmez, sistem işlemeli |
| Doğrulama (K6) | Periyodik; İdare, başka Akit Hükümet veya RO |
| Liman devleti (K6) | Bölüm XI-1, Kural 4; işletme gereklilikleri dahil |
Kaynak: International Maritime Organization (IMO). SOLAS Consolidated Edition. London: IMO Publications.