Bu Bölümde
Ağır yük taşıyan dökme yük gemilerinde bir ambar su alsa bile gemi batmamalıdır; Bölüm XII bunu sağlam yapı, erken alarm ve yükleme sınırlarıyla güvenceye alır.
Kısa Özet
- Dökme yük gemisi (bulk carrier), cevher, kömür, tahıl gibi kuru yükü ambalajsız taşır. Bölüm XII, diğer SOLAS bölümlerine ek olarak uygulanır.
- Bölüm 1 Temmuz 1999‘da yürürlüğe girdi. Bu tarih, “eski gemi” ile “yeni gemi”yi ayıran ana çizgidir.
- Kuralların çoğu 150 m ve üzeri gemiler içindir. İki yoğunluk eşiği vardır: yeni gemiler için 1.000 kg/m³, eski gemiler için 1.780 kg/m³.
- Yeni gemiler herhangi bir ambarın su almasına dayanmalı. Eski ağır yük gemileri ise yalnızca en ön ambarın su almasına dayanmalı.
- Her ambarda iki kademeli su alarmı vardır. Bütün alarmlar köprüüstünde duyulur ve görülür.
- Baş taraftaki su, açık güverteye çıkmadan ulaşılan kapalı bir yerden boşaltılabilmelidir.
- Yükleyici yükün yoğunluğunu beyan eder. Kısıtlamalı gemiler bordalarındaki içi dolu üçgenle tanınır.
Dökme yük gemisini, bölmeleri olan büyük bir taş taşıma kasası gibi düşünün. Ağır taşları kasaya doldurduğunuzda taşlar bölmenin sadece dibini kaplar; üstü boş kalır. Kasanın yan duvarı delinirse o boşluk hızla suyla dolar. Bölme ağırlaşır, ara duvarlar zorlanır, su yan bölmeye geçer ve kasa batar.
Bölüm XII bu kasaya üç şey ekler. Birincisi kalın ve çift duvar ve sağlam ara duvarlar (dayanıklılık). İkincisi bölmenin dibine konan su sensörleri (erken uyarı). Üçüncüsü kasanın üstüne yapıştırılan “en fazla bu kadar yükle” etiketi (bilgi ve sınırlama). Benzetme fikri iyi taşır. Tutmadığı yer şu: Gerçek gemide bu önlemler boy, yoğunluk ve inşa tarihine göre ayrı ayrı uygulanır; her gemiye hepsi birden gelmez.
Bölüm XII Kime Uygulanır, Hangi Ölçülere Bakılır?
Bölüm, bütün dökme yük gemilerine uygulanır; cevher gemileri ve kombine gemiler de dahildir. Ama kuralların çoğu bir “filtre”den geçer. Bir kurala bakarken sırayla dört soru sorun: Boy kaç? Borda tek mi, çift mi? Yük ne kadar yoğun (ağır)? Gemi ne zaman inşa edildi?
| Ölçü | Sınır | Ne işe yarar? |
|---|---|---|
| Boy | 150 m | Kuralların çoğu 150 m ve üzeri gemiler içindir |
| Yoğunluk | 1.000 kg/m³ | Yeni gemilerin tasarım eşiği |
| Yoğunluk | 1.780 kg/m³ | Eski tek bordalı gemilerin kısıtlama eşiği |
| İnşa tarihi | 1 Temmuz 1999 | Yeni / eski gemi ayrımı |
| İnşa tarihi | 1 Temmuz 2006 | Çift bordalı yeni gemilere ek yapı şartları |
Eski gemiler kurallara bir anda değil, yaşlarına göre kademeli bir takvimle uyum sağlamıştır. En yaşlı gemilere en kısa süre tanınmıştır.
Kolay hatırla: “150 – 1.000 – 1.780 – 1999 – 2006“: bir boy, iki yoğunluk, iki tarih.
Çift Borda Varken Gemi Neden “Tek Bordalı” Sayılabilir?
Tek bordalı gemide ambarın yan duvarı doğrudan geminin dış kaplamasıdır. Dış kaplama delinirse su hemen ambara girer. Çift bordalı gemide ambar ile dış kaplama arasında ikinci bir duvar vardır.
Ama çift borda çok dar ise gemi yine tek bordalı sayılır. Ayrıca bir gemiye “çift bordalı” denebilmesi için tüm ambarların yeterli genişlikte çift bordayla çevrili olması gerekir.
| İnşa tarihi | Çift borda bu genişliğin altındaysa “tek borda” |
|---|---|
| 1 Ocak 2000’den önce | 760 mm |
| 1 Ocak 2000 – 1 Temmuz 2006 arası | 1.000 mm |
Benzetme: İki kat cam olan ama camları birbirine neredeyse yapışık bir pencere düşünün. Kâğıt üzerinde “çift cam”dır, ama bir darbede ikisi birden kırılır. Dar çift borda da böyledir.
Bir Ambar Su Alırsa Gemi Batar mı, Kırılır mı?
Burada iki ayrı soru vardır. Kural 4 “gemi yüzmeye devam eder mi?” (yaralı stabilite) sorusunu sorar. Kural 5 “yapı bu suya dayanır mı?” (mukavemet) sorusunu sorar. Gemi hesapta yüzebilir; ama perdeler çökerse su komşu ambara geçer.
| Gemi grubu (hepsi 150 m ve üzeri) | Dayanması gereken |
|---|---|
| Tek bordalı, ≥ 1.000 kg/m³ için tasarlanmış, 1 Temmuz 1999 ve sonrası | Herhangi bir ambarın su alması |
| Çift bordalı ama boyuna perdesi bordadan B/5 veya 11,5 m (hangisi küçükse) içeride kalan, ≥ 1.000 kg/m³, 1 Temmuz 2006 ve sonrası | Herhangi bir ambarın su alması |
| Tek bordalı, ≥ 1.780 kg/m³ taşıyan, 1 Temmuz 1999’dan önce | Yalnızca en ön ambarın su alması |
Hesapta ambarın, dışarıdaki su seviyesine kadar dolduğu varsayılır. Geçirgenlik (ambarın ne kadarına su girebileceği) yüklü ambar için 0,9, boş ambar için 0,95 alınır. Yapı hesabında suyun dinamik etkileri (çalkalanması) de dikkate alınır.
Kolay hatırla: Kural 4 = “batmaz mı?”, Kural 5 = “kırılmaz mı?”. Yeni gemi “herhangi bir”, eski gemi “en ön”.
Yapıya Hangi Ek Şartlar Gelir?
Kural 6 iki tür gemiye ayrı şartlar koyar.
Eski tek bordalı ağır yük gemileri: En ön iki ambar arasındaki perde ve en ön ambarın çift dibi, en ön ambarın su almasına dayanmalıdır. İki yol vardır: yapıyı güçlendirmek ya da yüklemeyi kısıtlamak. Kısıtlama seçildiyse, gemi 1.780 kg/m³ ve üzeri yük taşıdığı her seferde bu kısıtlamaya uyar.
1 Temmuz 2006 ve sonrası inşa edilen 150 m ve üzeri gemilerin çift bordalı bölgeleri:
| Ölçü | Değer |
|---|---|
| Dış ve iç kaplama arası (çift borda genişliği) | En az 1.000 mm |
| Engel olan yerde serbest geçiş | En az 600 mm |
| Enine postalı yapıda postalar arası açıklık | En az 600 mm |
| Boyuna postalı yapıda postalar arası açıklık | En az 800 mm (paralel kısım dışında, gerekirse azaltılır ama 600 mm’den az olmaz) |
Çift bordada yük taşınmaz; varsa üst yan tanklar bu yasağın dışındadır. Yeni gemilerde ambar yapısı standart yükleme/boşaltma ekipmanıyla zarar görmemeli, tek bir takviye elemanının hasarı da zincirleme çöküşe yol açmamalıdır.
Dikkat: 1.000 mm kaplamadan kaplamaya genişliktir; 600 / 800 mm ise postalar arasındaki geçiş açıklığıdır. İkisi farklı ölçülerdir.
Su Girişi Nasıl Erken Fark Edilir, Nasıl Boşaltılır?
Kural 12 (alarmlar) ve Kural 13 (pompalar), inşa tarihine bakılmaksızın tüm dökme yük gemilerine uygulanır.
| Yer | Alarm seviyesi |
|---|---|
| Her ambar | 1) İç dibin 0,5 m üzeri (ön alarm); 2) Ambar derinliğinin %15’inden az olmayan, 2 m’yi geçmeyen yükseklik (ana alarm) |
| Çatışma perdesinin önündeki balast tankları | Kapasitenin %10’unu aşmayan seviye |
| En ön ambarın önüne uzanan kuru/boş mahaller (zincirlik hariç) | Güvertenin 0,1 m üzeri |
Ambar dedektörleri ambarın kıç tarafına takılır. Bütün sesli ve görsel alarmlar köprüüstündedir. Balast için kullanılan ambarlarda alarm iptal düzeneği olabilir.
Pompa tarafında amaç basittir: Baş taraftaki balast tanklarının ve kuru mahal sintinelerinin boşaltma düzenleri, kolayca erişilen kapalı bir mahalden çalıştırılır. Bu mahale köprüüstünden veya makine kontrol yerinden açık güverteye çıkmadan ulaşılır.
Su girer → Ön alarm (0,5 m) → Ana alarm (%15, en fazla 2 m) → Köprüüstü fark eder
→ Kapalı mahalden pompalama → Kimse açık güverteye çıkmaz
Kolay hatırla: Ambarda iki alarm, baş tank ve baş kuru mahalde tek alarm.
Yükün Ağırlığı Nasıl Bilinir, Yükleme Nasıl Kontrol Edilir?
Yoğunluk beyanı (Kural 10): 150 m ve üzeri gemilere yüklemeden önce yükleyici, yükün yoğunluğunu beyan eder. 1.780 kg/m³ yük için tüm şartları karşılamayan (Kural 6’nın uygulandığı) gemilerde, beyanı 1.250–1.780 kg/m³ arasında olan yük akredite bir test kuruluşunca doğrulanır.
Yükleme cihazı (Kural 11): Gemideki onaylı bir hesap sistemidir.
| Gemi | Cihaz ne hesaplar? |
|---|---|
| 150 m ve üzeri | Tekne kirişindeki kesme kuvvetleri ve eğilme momentleri |
| 150 m’den kısa, 1 Temmuz 2006 ve sonrası | Hasarsız (intact) stabilite |
Benzetme: Yoğunluk beyanı, kargoya verdiğiniz kolinin üzerine yazılan ağırlıktır. Eşiğin hemen altındaki beyanlar “tartıya” gönderilir; doğrulama aralığı tam da bunun içindir.
Ağır Yük Taşırken Hangi Kısıtlamalar Var?
Bu kısım özellikle 150 m ve üzeri, tek bordalı, 1.780 kg/m³ ve üzeri yük taşıyan gemileri ilgilendirir.
- Boş ambarla seyir yasağı (Kural 14): Kural 5.1’i ve tek bordalı gemilerin borda yapısı standartlarını (MSC.168(79)) karşılamayan gemiler, 10 yaşından sonra, tam yükteyken hiçbir ambarı azami yükünün %10’undan azıyla yükleyemez. Tam yük, detveytin %90’ı veya fazlası demektir.
- Kitapçık ve işaret (Kural 8): Kısıtlamalar onaylı yükleme kitapçığına yazılır. Gemi, ortasında iki bordada kalıcı bir işaret taşır.
- Sörvey şartı (Kural 7.1): 1 Temmuz 1999’dan önce inşa edilmiş, 10 yaş ve üzeri gemiler, ESP (yoğunlaştırılmış sörvey programı) periyodik sörveyini veya tüm ambarların aynı kapsamdaki sörveyini geçmeden ağır yük taşıyamaz.
- Uyamayan eski gemiler (Kural 9): Yeterli enine perdesi olmayan eski gemilere gevşeklik tanınabilir. Karşılığında daha sık denetim, köprüüstünde yüksek su alarmı ve su alma senaryosu bilgisi istenir.
| Üçgen işaret | Değer |
|---|---|
| Şekil | İçi dolu eşkenar üçgen |
| Kenar | 500 mm |
| Konum | Tepesi güverte çizgisinin 300 mm altında |
| Renk | Tekne rengiyle kontrast |
Kolay hatırla: Üçgende 500 kenar, 300 aşağı. Boş ambar kuralında “10 yaş, %10 yük, %90 detveyt“.
Sayıları Kolay Hatırlamak
| Sayı | Ne anlatır | Hafıza ipucu |
|---|---|---|
| 150 m | Kuralların çoğu için boy sınırı | “150’yi geçen, XII’ye girer.” |
| 1.000 kg/m³ | Yeni gemilerin tasarım eşiği | Suyun yoğunluğu kadar: “sudan ağır yük”. |
| 1.780 kg/m³ | Eski gemilerin kısıtlama eşiği | “1.7-8-0”: cevher gibi çok ağır yük. |
| 1.250–1.780 kg/m³ | Doğrulama gereken beyan aralığı | Eşiğin hemen altı “şüpheli bölge”. |
| 1 Temmuz 1999 | Yürürlük; yeni/eski ayrımı | “Milenyumdan hemen önce.” |
| 1 Temmuz 2006 | Çift bordalı yeni gemilere ek şartlar | 1999’dan yedi yıl sonra. |
| 760 / 1.000 mm | Bu genişliğin altındaki çift borda “tek borda” sayılır | 2000 öncesi 760, sonrası 1.000. |
| 0,9 / 0,95 | Geçirgenlik: yüklü / boş ambar | Boş ambar daha çok su alır, sayı daha büyük. |
| 0,5 m | Ambarda ön alarm | “Yarım metrede ilk uyarı.” |
| %15, en fazla 2 m | Ambarda ana alarm | “On beş yüzde, iki metre tavan.” |
| %10 | Baş balast tankı alarmı / boş ambar sınırı | İki farklı kuralda aynı sayı. |
| 0,1 m | Baş kuru mahal alarmı | “Bir karış bile değil.” |
| 10 yaş | Kural 7.1 sörvey şartı ve Kural 14 yasağının başladığı yaş | “10 yaş, iki kural.” |
| 500 / 300 mm | Üçgenin kenarı / tepesinin güverte çizgisine uzaklığı | “Beş yüz kenar, üç yüz aşağı.” |
Karıştırmayın
Kural 4 mü, Kural 5 mi?
| Kural 4 | Kural 5 |
|---|---|
| Yaralı stabilite | Yapısal mukavemet |
| “Gemi yüzer mi?” | “Yapı dayanır mı?” |
1.000 kg/m³ mü, 1.780 kg/m³ mü?
| 1.000 kg/m³ | 1.780 kg/m³ |
|---|---|
| Yeni gemiler (tasarım eşiği) | Eski tek bordalı gemiler (kısıtlama eşiği) |
| Kural 4.1, 4.2, 5, 6.4 | Kural 4.3, 6.1, 7.1, 8, 14 |
Hangi 1.000 mm?
- Kural 1: 2000–2006 arası inşada, altında kalırsa gemiyi “tek bordalı” yapan sınıflandırma ölçüsü.
- Kural 6.2: 2006 sonrası yeni gemilerde asgari tasarım şartı.
Kural 12 mi, Kural 13 mü? (eski gemilerin uyumu)
| Kural 12 (alarmlar) | Kural 13 (pompalar) |
|---|---|
| 1 Temmuz 2004’ten sonraki ilk yıllık, ara veya yenileme sörveyi | 1 Temmuz 2004’ten sonraki ilk ara veya yenileme sörveyi |
| Ayrı bir son tarih yok | En geç 1 Temmuz 2007 |
Doğru mu, Yanlış mı?
- Bölüm XII, dökme yük gemilerinde diğer SOLAS bölümlerinin yerine geçer.
- 1 Mart 2003’te inşa edilmiş, ambarları 900 mm çift bordayla çevrili bir gemi tek bordalı sayılır.
- Eski (1999 öncesi) ağır yük gemileri herhangi bir ambarın su almasına dayanmak zorundadır.
- Yaralı stabilite hesabında boş ambarın geçirgenliği 0,95’tir.
- Su girişi alarmları yalnızca 150 m ve üzeri gemilere takılır.
- Ambar dedektörleri ambarın kıç tarafına takılır.
- Yeni çift bordalı gemilerde çift bordaya yük konabilir.
- Yükleyici, yükün yoğunluğunu yüklemeden önce beyan eder.
- Kısıtlama işareti, kenarı 300 mm olan bir üçgendir.
- Kural 14 kapsamındaki 12 yaşında, tam yüklü bir gemide azami yükü 20.000 ton olan bir ambara 1.800 ton yüklenebilir.
Cevaplar
- Y — Diğer bölümlere ek olarak uygulanır.
- D — 2000–2006 arası inşada sınır 1.000 mm’dir; 900 mm bunun altındadır.
- Y — Yalnızca en ön ambarın su almasına dayanmaları gerekir.
- D — Yüklü ambar 0,9, boş ambar 0,95.
- Y — Kural 12, boy ve inşa tarihine bakılmaksızın tüm dökme yük gemilerine uygulanır.
- D — Dedektörler ambarın kıç tarafına takılır.
- Y — Çift bordada yük taşınmaz; üst yan tanklar hariç.
- D — 150 m ve üzeri gemilerde, yüklemeden önce.
- Y — Kenarı 500 mm’dir; tepesi güverte çizgisinin 300 mm altındadır.
- Y — Azami yükün %10’u 2.000 tondur; 1.800 ton bunun altında kalır.
Kopya Kâğıdı
| Konu | Bilmeniz gereken |
|---|---|
| Ek yükümlülük (Kural 2) | Diğer SOLAS bölümlerine ek olarak uygulanır |
| Yürürlük | 1 Temmuz 1999; yeni/eski ayrımının temel tarihi |
| Anahtar ölçüler | 150 m; 1.000 ve 1.780 kg/m³; 1999 ve 2006 |
| Tek borda (Kural 1) | Çift borda < 760 mm (2000 öncesi) veya < 1.000 mm (2000–2006) ise tek borda |
| Eski gemi takvimi (Kural 3) | Yaşa göre kademeli; ESP’ye bağlı |
| Yaralı stabilite (Kural 4) | Yeni: herhangi bir ambar; eski ağır yük: en ön ambar; geçirgenlik 0,9 / 0,95 |
| Mukavemet (Kural 5) | Ambar dış su seviyesine kadar dolsa da yapı dayanmalı; dinamik etkiler dahil |
| Yapı şartları (Kural 6) | Eski: en ön perde ve çift dip; yeni: çift borda ≥ 1.000 mm, geçiş 600/800 mm; çift bordada yük yok |
| Sörvey ve bakım (Kural 7) | 10 yaş üzeri eski gemi ağır yük için ESP sörveyi; ambar kapakları bakımı |
| Kitapçık ve işaret (Kural 8) | Kısıtlamalar kitapçıkta; içi dolu üçgen, 500 mm, güverte çizgisinin 300 mm altı |
| Uyamayan eski gemiler (Kural 9) | Sık denetim + yüksek su alarmı + su alma senaryosu bilgisi |
| Yoğunluk beyanı (Kural 10) | Yükleyici beyan eder; gerekirse 1.250–1.780 kg/m³ doğrulanır |
| Yükleme cihazı (Kural 11) | ≥ 150 m: kesme kuvveti/eğilme momenti; < 150 m (2006 sonrası): hasarsız stabilite |
| Su alarmları (Kural 12) | Ambar: 0,5 m ve %15 (≤ 2 m); baş balast ≤ %10; baş kuru mahal 0,1 m; köprüüstünde |
| Pompalar (Kural 13) | Baş taraf, açık güverteye çıkmadan kapalı mahalden boşaltılır |
| Boş ambar yasağı (Kural 14) | 10 yaştan sonra, tam yükte (≥ %90 detveyt) hiçbir ambar azami yükünün %10’undan az olamaz |
Kaynak: International Maritime Organization (IMO). SOLAS Consolidated Edition. London: IMO Publications.