Bu Bölümde
Bölüm III, gemi terk edilmek zorunda kaldığında insanların hayatta kalması için gemide hangi can kurtarma araçlarının ne kadar bulunacağını, bunların nerede tutulup nasıl indirileceğini, mürettebatın nasıl eğitileceğini ve donanımın nasıl bakımlı tutulacağını belirler.
Kısa Özet
- Bu bölüm gemiyi değil, insanları kurtarmaya hazırlanır.
- Bölüm III ne, ne kadar, nerede, nasıl sorularını cevaplar. Araçların teknik özellikleri ise LSA Kodu‘ndadır (Uluslararası Can Kurtarma Araçları Kodu). Kural 34, bu Kod’u bağlayıcı yapar.
- Kapasite çoğunlukla “her bordada” hesaplanır. Çünkü gemi yattığında bir bordadaki araçlar kullanılamayabilir.
- Gemiyi terk süresi: yolcu gemisinde 30 dakika, yük gemisinde 10 dakika.
- Kurtarma botunun kuralı “üç tane 5″tir: 5 dakikada hazır, 5 knot’ta indirilir, 5 dakikada geri alınır.
- Gemiyi terk ve yangın tatbikatı ayda bir yapılır; yolcu gemisinde haftalık.
- Donanım her an hazır olmalıdır: haftalık ve aylık denetim, yıllık servis, beş yıllık yük testi.
Bölüm III’ü bir uçağın acil durum hazırlığına benzetebilirsiniz. Uçakta her koltuğun altında bir can yeleği vardır. Kapılarda tahliye kaydırakları bulunur. Kalkıştan önce kabin ekibi güvenlik brifingi verir. Her görevli hangi kapıdan sorumlu olduğunu bilir. Gemide de aynı mantık işler: herkese bir can yeleği, her bordada yeterli filika ve sal, yolculara brifing, her mürettebata bir görev.
Bölüm III ile LSA Kodu arasındaki ilişki ise alışveriş listesi ile ürün standardı gibidir. Bölüm III “evde şu kadar yangın söndürücü olacak, şuraya asılacak, şu sıklıkla kontrol edilecek” der. LSA Kodu ise “o söndürücü şu basınca dayanacak” der. Benzetmenin tutmadığı yer şudur: uçakta tahliye birkaç dakikada biter, gemide ise insanlar araçlarda uzun süre hayatta kalmak zorunda kalabilir. Ayrıca gemide araçları indiren, bakımını yapan da mürettebatın kendisidir.
Bölüm III Neyi Düzenler, Kime Uygulanır?
Bölüm III gemide ne bulunacağını, nerede tutulacağını, nasıl kullanılacağını ve bakımını düzenler. Araçların teknik özellikleri (yeleğin kaldırma kuvveti, filikanın yapısı gibi) LSA Kodu’ndadır. Bölüm, omurgası 1 Temmuz 1998 ve sonrasında kızağa konan gemilere uygulanır. Eski gemiler, inşa edildikleri tarihteki kurallara uyar.
Önemli bir istisna vardır: yük altında açılan kancalar (filika henüz suya oturmadan açılabilen kancalar). Bu kural inşa tarihine bakmaz, bütün gemiler için geçerlidir. Uygun olmayan kancalar en geç 1 Temmuz 2019‘a kadar değiştirilmek zorundaydı.
| Kim / ne | Kural |
|---|---|
| Kural 34 | Bütün araçlar LSA Kodu’na uymalı |
| Kural 4 | Araçlar İdarece onaylanır |
| Kural 5 | Seri üretimde üretim testleri yapılır |
| Kural 2 | Korunaklı sefer yapan ve karadan 20 milden fazla açılmayan gemiler muaf tutulabilir |
Kolay hatırla: “Gemide kaç yelek olmalı?” → Bölüm III. “Yelek suda ne kadar kaldırır?” → LSA Kodu.
Gemide Ne Kadar Filika ve Sal Olmalı?
Temel fikir basittir: gemi bir tarafa yatarsa o bordadaki araçlar kullanılamayabilir. Bu yüzden kapasite her bordada ayrı ayrı düşünülür ve fazladan yedek bırakılır. Yolcu gemisinde çok insan vardır; yük gemisinde az. Bu nedenle hesaplar farklıdır.
| Gemi | Filika | Sal | Terk süresi |
|---|---|---|---|
| Yolcu gemisi (kısa uluslararası sefer yapmayan) | Her bordada %50 kapalı filika | Ayrıca %25 ek sal | 30 dakika |
| Yolcu gemisi (kısa uluslararası sefer) | Toplam %30 filika | Filikayla birlikte %100’e tamamlanır, ayrıca %25 ek sal | 30 dakika |
| Yük gemisi (borda filikası seçeneği) | Her bordada %100 tamamen kapalı filika | Ayrıca %100 sal | 10 dakika |
| Yük gemisi (serbest düşüş seçeneği) | Kıçta %100 serbest düşüşlü filika | Her bordada %100 sal | 10 dakika |
Kısa uluslararası sefer (güvenli bir yerden en fazla 200 mil uzaklaşılan, toplamı 600 mili aşmayan sefer) yapmayan yolcu gemisinde İdare bazı filikaların yerine sal kabul edebilir. Ama her bordada en az %37,5 filika kalmalıdır. 85 m’nin altındaki yük gemileri (tankerler hariç) yalnızca sal taşıyabilir.
Bazı yük gemilerinin filikası özeldir:
- Zehirli buhar yayan yük taşıyan kimyasal tanker ve gaz taşıyıcı → kendi hava destek sistemi olan filika.
- Parlama noktası 60°C’yi aşmayan yük taşıyan tanker → yangına karşı korumalı filika.
- 1 Temmuz 2006 ve sonrası inşa edilen dökme yük gemisi → kıçtan serbest düşüşlü filika.
Benzetme: Yük gemisindeki “her bordada %100” düzeni, evde iki ayrı kapıdan da herkesin çıkabilmesi gibidir. Bir kapı kilitlense bile herkes diğerinden çıkar. Benzetme yolcu gemisinde tutmaz: orada her bordada %50 filika vardır ve iki bordanın filikaları ancak birlikte herkese yeter.
Kurtarma Botu Neden Ayrı Bir Araçtır?
Can kurtarma aracı (filika ve sal) içindekileri hayatta tutmak içindir. Kurtarma botu ise denize düşen kişiyi almak ve dağılmış salları bir araya toplamak içindir. Yani biri “barınak”, diğeri “kurtarıcı”dır. Kurtarma botu şartlarını da karşılayan bir filika, kurtarma botu sayılabilir.
| Gemi | Asgari kurtarma botu |
|---|---|
| 500 GT ve üzeri yolcu gemisi | Her bordada en az bir |
| 500 GT’nin altındaki yolcu gemisi | En az bir |
| Her yük gemisi | En az bir |
Kurtarma botu sedyeli bir yaralıyı da güvenle taşıyabilmelidir. Şişme tipse her zaman tam şişik tutulur.
Kolay hatırla: Kurtarma botunun üç “5”i: 5 dakikada indirilmeye hazır · 5 knot‘ta ilerleyen gemiden indirilebilir · 5 dakikada geri alınabilir.
Simit, Yelek, Elbise: Kişisel Araçlar Nasıl Dağıtılır?
Filika ve sal topluca kurtarır. Kişisel araçlar ise bireyi suya düştüğü andan araca ulaşana kadar korur.
Can simidi: Sayısı gemi boyuna göre artar. Simitlerin en az yarısında kendiliğinden yanan ışık vardır. Bunların en az ikisinde ayrıca duman işareti bulunur ve köprüden hızla bırakılabilir. Her bordada en az bir simitte en az 30 m (veya istif yüksekliğinin iki katı, hangisi büyükse) yüzer halat vardır. Işıklı simit ile halatlı simit aynı simit olmaz.
Can yeleği: Gemideki her kişiye bir yelek. Ayrıca yolcu sayısına göre bebek ve çocuk yelekleri, vardiya yerlerinde de vardiya yelekleri bulunur. Yolcu ve yük gemilerinde her yelekte bir ışık bulunur.
Daldırma elbisesi (soğuk suda ısı kaybını azaltan elbise):
| Gemi | Kime |
|---|---|
| Bütün gemiler | Kurtarma botu ve MES ekibine daldırma elbisesi veya soğuğa karşı koruyucu elbise (MES: denizden tahliye sistemi, kaydırak veya tüp) |
| Yolcu gemisi | Her filika için en az 3 elbise; elbisesizlere ısı koruma aracı |
| Yük gemisi | Gemideki herkese |
Dikkat: Sürekli sıcak iklimde çalışan yük gemisine elbise muafiyeti verilebilir. Ama dökme yük gemisine bu muafiyet verilemez.
Araçlar Nerede Durur, Nasıl İndirilir?
Bir terk anı şu zincirle yaşanır:
Alarm → Toplanma istasyonu → Biniş istasyonu → Araca biniş → İndirme istasyonundan suya
Toplanma istasyonunda kişi başına en az 0,35 m² alan bulunur. Bu yerler ve yolları acil durum gücüyle aydınlatılır. Araçlar her an hazırdır: iki mürettebat, biniş ve indirme hazırlığını 5 dakikadan kısa sürede bitirebilmelidir. Sallar serbest yüzme düzeniyle istiflenir; yani gemi batarken kendiliğinden kurtulur. Ama her sal elle de çözülebilmelidir.
Hasarlı gemi nadiren dik durur. Bu yüzden şartlar hep 10° trim ve 20° meyil altında düşünülür:
| Şart | Hangi durumda |
|---|---|
| Biniş merdiveni tek parça halinde suya ulaşır | Denizdeki en hafif durumda, 10° trim / 20° meyil |
| İndirme halatları aracı suya ulaştırır | Denizdeki en hafif durumda, 10° trim / 20° meyil |
| Biniş konumundaki araç su hattından en az 2 m yukarıdadır | Tam yüklü durumda, 10° trim / 20° meyil |
Denizdeki en hafif durum: Gemi eşit trimde, yüksüz, %10 kumanya ve yakıtla. Gemi en hafifken güverte sudan en yüksektedir. Merdiven o zaman yetişiyorsa her zaman yetişir.
Bazı araçlarda indirme donanımı (matafora gibi) gerekmez. Örneğin su hattından 4,5 m‘den alçak bir güverteden binilen ve 185 kg‘ı aşmayan araçlar. Gemide benzer araçlar için tek tip kurtarma mekanizması kullanılır; böylece panik anında herkes aynı kancayla karşılaşır.
Kolay hatırla: “Hafif gemi uzun merdiven ister, ağır gemi yüksek filika ister.” En hafif durum → merdiven ve halat suya ulaşsın. Tam yüklü durum → araç sudan en az 2 m yukarıda kalsın.
Acil Durumda Kim Ne Yapar?
Araçlar ne kadar iyi olursa olsun, insanlar örgütlenmezse işe yaramaz. Bunun temel belgesi toplanma çizelgesidir (muster list). Çizelge herkesin acil durumdaki görevini ve yerini gösterir. Gemi denize çıkmadan önce hazırlanır. Mürettebat değişirse kaptan çizelgeyi günceller.
Çizelgede neler vardır?
- Alarm ve anons sisteminin ayrıntıları ve gemiyi terk emrinin nasıl verileceği.
- Su geçirmez kapıları kapatmak, araçları hazırlayıp indirmek, yolcuları toplamak gibi görevler.
- Görevini yapamayacak kilit kişilerin yedekleri.
Her can kurtarma aracının başında bir güverte zabiti veya belgeli kişi (STCW’ye göre yeterlik belgesi olan kişi) bulunur. Filikada ayrıca bir yardımcı belirlenir. Kaptan bu kişileri araçlara dengeli dağıtır.
Haberleşme de hazırlığın parçasıdır. Köprüde en az 12 paraşütlü roket işareti bulunur. Genel alarm çaldığında eğlence ses sistemleri otomatik olarak kapanır. Yolcu gemisinde anons sisteminin köprüden kumanda edilen bir öncelik işlevi vardır. Yolcu gemilerinde kalkıştan önce gemideki herkes sayılır ve bilgileri karada tutulur.
Benzetme: Toplanma çizelgesi bir futbol takımının diziliş kâğıdı gibidir: herkesin mevkipositioni ve yedeği önceden bellidir. Farkı şudur: burada “maç” hiç oynanmasın istenir, ama oynanırsa herkes yerini bilir.
Tatbikatlar ve Eğitim Ne Sıklıkla Yapılır?
Can kurtarma donanımı ancak onu kullanmayı bilenlerle işe yarar. Acil durum görevi olan her mürettebat görevini sefer başlamadan önce bilmelidir. Yeni yolcu bindiğinde kalkıştan hemen önce veya hemen sonra bir güvenlik brifingi anonsla verilir. Video veya afiş bu anonsun yerini tutmaz.
| Tatbikat / eğitim | Sıklık |
|---|---|
| Gemiyi terk ve yangın tatbikatı | Ayda en az bir (yolcu gemisinde haftalık) |
| Mürettebatın %25’inden fazlası önceki ay katılmamışsa | Limandan ayrıldıktan sonra 24 saat içinde |
| Kapalı mahalle giriş ve kurtarma tatbikatı | En az iki ayda bir |
| Her filikayı suya indirip manevra | En az üç ayda bir |
| Serbest düşüşlü filikada serbest bırakma | En fazla altı ayda bir |
| Matforalı sal eğitimi | En fazla dört ayda bir |
| Yeni katılan mürettebatın donanım eğitimi | En geç iki hafta içinde |
Mümkün olduğunca her tatbikatta farklı bir filika indirilir. Tatbikatlar ve eğitimler jurnale yazılır. Gemideki mürettebat salonlarında veya kamaralarda geminin çalışma dilinde bir eğitim el kitabı bulunur.
Kolay hatırla: Sıklıklar 1-2-3-6 diye büyür: ayda 1 terk ve yangın · 2 ayda bir kapalı mahal · 3 ayda bir filikayı suya indirme · 6 ayda bir serbest düşüşte serbest bırakma.
Donanım Nasıl Hazır Tutulur?
Gemi limandan ayrılmadan önce ve sefer boyunca bütün can kurtarma araçları çalışır ve hemen kullanıma hazır olmalıdır. Bakım bir takvime bağlıdır:
Haftalık gözle denetim → Aylık kontrol listesi → 12 ayda bir servis / yıllık muayene → 5 yılda bir 1,1 kat yük testi
| Sıklık | Ne yapılır? |
|---|---|
| Haftalık | Araç, kanca ve indirme donanımı gözle denetlenir; filika ve kurtarma botu motorları toplam en az 3 dakika çalıştırılır; genel alarm test edilir |
| Aylık | Filikalar istif yerinden dışarı sarkıtılır (serbest düşüşlüler hariç); bütün araçlar kontrol listesiyle denetlenir |
| En fazla 12 ayda bir | Şişme sal, şişme yelek, MES ve hidrostatik bırakma ünitesi onaylı servis istasyonunda servis görür (zorunlu hâlde İdare 17 aya kadar uzatabilir) |
| Yıllık sörveyde | İndirme donanımı, kancalar, filika ve kurtarma botları kapsamlı muayene ve testten geçer |
| En fazla 5 yılda bir | İndirme halatları (falls) yenilenir; indirme donanımı ve kancalar 1,1 kat yükle test edilir |
Dikkat: Servis aralığında asıl kural 12 aydır. 17 ay yalnızca zorunlu hâllerde ve İdarenin kararıyla mümkündür. Planlamayı 17 aya göre yapmak doğru değildir.
Sayıları Kolay Hatırlamak
| Sayı | Ne anlatır | Hafıza ipucu |
|---|---|---|
| 1 Temmuz 1998 | Bölümün uygulandığı gemiler (omurga tarihi) | “98’den sonra doğan gemi yeni kurala uyar.” |
| 1 Temmuz 2019 | Yük altında açılan kancaların en son değişim tarihi | Kanca kuralı yaşa bakmaz, bütün gemilere. |
| 30 dk / 10 dk | Yolcu / yük gemisinde terk süresi | Kalabalık gemi daha çok zaman ister: yolcu 30, yük 10. |
| %50 / %100 | Her bordada filika: yolcu / yük gemisi | Yolcu gemisinde iki borda birlikte %100; yük gemisinde her biri tek başına %100. |
| %30 | Kısa uluslararası seferde toplam filika | Kısa sefer, kısa filika: geri kalanı sal. |
| %25 | Yolcu gemisinde ek sal | “Çeyrek yedek.” |
| %37,5 | Salla değiştirmede her bordada kalacak en az filika | %50’nin dörtte üçü. |
| 5 – 5 – 5 | Kurtarma botu: dakika hazır, knot, dakika geri alma | Bir elin beş parmağı, üç kez. |
| 2 kişi, 5 dk | Araç hazırlığı | “İki kişi, beş dakika.” |
| 2 m | Tam yüklü gemide araç su hattından en az bu kadar yukarıda | Dalga aracı sürüklemesin. |
| 10° / 20° | Trim / meyil koşulları | Meyil, trimin iki katı. |
| 4,5 m ve 185 kg | İndirme donanımı gerekmeyen araç sınırı | Alçak güverte + elle atılabilen ağırlık. |
| 0,35 m² | Toplanma alanında kişi başı alan | Kabaca 60 cm × 60 cm’lik bir kare. |
| 12 | Paraşütlü roket işareti | Bir düzine. |
| 30 m | Halatlı can simidinde en kısa halat | Terk süresi 30 dk gibi: 30. |
| Yarısı / en az 2 | Işıklı simitler / bunlardan dumanlı olanlar | Yarısı ışık, ikisi duman. |
| 8-12-18-24-30 | Yolcu gemisi can simidi (boya göre) | 8’le başla, sonra 6’nın katları. |
| 8-10-12-14 | Yük gemisi can simidi (boya göre) | 8’den başla, ikişer artır. |
| %2,5 / %10 / %5 | Bebek yeleği (<24 saat) / çocuk yeleği / yolcu gemisinde ek yelek | Bebek küçük, oranı da küçük; çocuk onda bir. |
| 3 dk | Haftalık motor çalıştırma | Haftada bir, en az 3 dakika. |
| 12 ay (17 ay) | Şişme sal, yelek, MES, HRU servisi | Yılda bir; uzatma istisna. |
| 5 yıl / 1,1 kat | Halat yenileme / yük testi | “Beş yılda bir, yüzde on fazlası.” |
| 2 hafta | Yeni mürettebatın donanım eğitimi | Gemiye katıldıktan sonra en geç iki hafta. |
| %25 → 24 saat | Tatbikat tetikleyicisi | Dörtte biri yeniyse bir gün içinde tatbikat. |
Karıştırmayın
Can kurtarma aracı mı, kurtarma botu mu?
| Can kurtarma aracı (filika, sal) | Kurtarma botu |
|---|---|
| İçindekiler hayatta kalsın diye | Denizden kişi alsın, salları toplasın diye |
| Gemi terk edilince kullanılır | Adam denize düşünce de kullanılır |
En hafif durum mu, tam yüklü durum mu?
| En hafif durum | Tam yüklü durum |
|---|---|
| Biniş merdiveni, indirme halatı, 4,5 m muafiyeti | Araç su hattından en az 2 m yukarıda |
Yolcu gemisi mi, yük gemisi mi?
| Konu | Yolcu gemisi | Yük gemisi |
|---|---|---|
| Terk süresi | 30 dakika (herkes toplanıp yelek giydikten sonra) | 10 dakika |
| Gemiyi terk ve yangın tatbikatı | Haftalık (her mürettebat ayda en az birer kez katılır) | Ayda bir |
| Daldırma elbisesi | Filika başına en az 3 | Herkese |
Şişirilebilir mi, şişirilmiş mi? Şişirilebilir araç kullanılana kadar sönüktür (konteynerdeki şişme sal gibi). Şişirilmiş araç her zaman şişik ve hazırdır (şişme tip kurtarma botu gibi).
Hangi dil? Eğitim el kitabı geminin çalışma dilindedir. Yolcu gemisindeki acil durum talimatları ise bayrak devletinin istediği dil(ler)de ve İngilizce hazırlanır.
Doğru mu, Yanlış mı?
- Bir can yeleğinin kaldırma kuvveti Bölüm III’te ayrıntılı olarak düzenlenir.
- Yük altında açılan kanca kuralı yalnızca 1998 sonrası gemilere uygulanır.
- Kısa uluslararası sefer yapmayan yolcu gemisinde her bordada toplam kişilerin en az %50’sini alacak filika bulunur.
- Yük gemisinde bütün can kurtarma araçları terk işaretinden itibaren 10 dakika içinde indirilebilmelidir.
- Tam yüklü kurtarma botunun geri alınma süresi 10 dakikayı aşmamalıdır.
- Işıklı can simidi ile halatlı can simidi aynı simit olabilir.
- Sürekli sıcak iklimde çalışan bir dökme yük gemisi daldırma elbisesi muafiyeti alabilir.
- Mürettebatın %25’inden fazlası önceki ay o gemide tatbikata katılmadıysa, tatbikat limandan ayrıldıktan sonra 24 saat içinde yapılır.
- Şişme can salları en fazla 12 ayda bir servis edilir; zorunlu hâllerde İdare bunu 17 aya kadar uzatabilir.
- Kamaradaki güvenlik videosu, yolcu güvenlik brifingi anonsunun yerini tutar.
Cevaplar
- Y — Teknik özellikler LSA Kodu’ndadır; Bölüm III kaç tane bulunacağını söyler.
- Y — Bu kural inşa tarihine bakmaz, bütün gemilere uygulanır.
- D — Her bordada %50; iki borda birlikte %100 eder.
- D — Yolcu gemisinde bu süre 30 dakikadır.
- Y — Geri alınma süresi 5 dakikayı aşmamalıdır.
- Y — Işıklı simit kazazedenin yerini işaretler; halatlı simit ise kişiyi gemiye çekmek içindir. İkisi ayrı simitlerdir.
- Y — Sıcak iklim muafiyeti dökme yük gemilerinde uygulanamaz.
- D — Bu, ayda bir tatbikat kuralının özel tetikleyicisidir.
- D — Ama asıl kural 12 aydır; 17 ay istisnadır.
- Y — Video brifingi destekler, ama anonsun yerini alamaz.
Kopya Kâğıdı
| Konu | Bilmeniz gereken |
|---|---|
| Kapsam | Bölüm III: ne, ne kadar, nerede, nasıl; LSA Kodu: teknik özellik (Kural 34) |
| Uygulama | 1 Temmuz 1998 sonrası omurga; kanca kuralı bütün gemilere (en geç 1 Temmuz 2019) |
| Yolcu gemisi araçları | Her bordada %50 filika + %25 ek sal; kısa seferde %30 filika + salla %100 + %25 ek sal |
| Yük gemisi araçları | Her bordada %100 kapalı filika + %100 sal veya kıçta serbest düşüş %100 + her bordada %100 sal; 85 m altı (tanker hariç) yalnızca sal |
| Özel filikalar | Zehirli buhar → hava destekli; parlama noktası ≤ 60°C → yangına korumalı; 2006 sonrası dökme yük → serbest düşüş |
| Terk süresi | Yolcu 30 dk; yük 10 dk |
| Kurtarma botu | 5 dk hazır · 5 knot · 5 dk geri alma; yük gemisinde en az bir |
| Can simidi | Yolcu 8–30, yük 8–14 (boya göre); yarısı ışıklı, en az 2’si dumanlı; halat en az 30 m |
| Can yeleği | Herkese bir; bebek %2,5 (<24 saat sefer), çocuk %10; yolcu gemisinde ek %5; her yelekte ışık |
| Daldırma elbisesi | Yük gemisinde herkese; yolcu gemisinde filika başına en az 3; dökme yükte sıcak iklim muafiyeti yok |
| İstif ve indirme | Tam yüklü, 10° trim / 20° meyilde su hattından ≥ 2 m; 2 kişi < 5 dk hazırlık; sallar serbest yüzme |
| Örgütlenme | Toplanma çizelgesi denize çıkmadan önce; her araçta zabit veya belgeli kişi; 12 roket işareti |
| Tatbikat | Terk ve yangın ayda bir (yolcu gemisinde haftalık); %25 kuralı → 24 saat; kapalı mahal 2 ayda; filika suya 3 ayda |
| Bakım | Haftalık motor ≥ 3 dk; şişme donanım 12 ayda servis (en fazla 17); halat ve 1,1 kat yük testi 5 yılda |
| Ro-ro ve alternatif | Ro-ro: doğrulan/ters dönebilir sal, hızlı kurtarma botu, helikopter alanları; Kural 38: mühendislik analiziyle alternatif tasarım |
Kaynak: International Maritime Organization (IMO). SOLAS Consolidated Edition. London: IMO Publications.