6.2 Seyir Düzenlemeleri

· Sinan Berat Kardaş

Trafik ayırım düzenleri, Dover Boğazı gibi yoğun sularda karşılıklı yönlerde ilerleyen gemileri ayrı şeritlere ayırarak çatışma riskini azaltır.

Manş Denizi’nin en dar noktası olan Dover Boğazı’ndan her gün yüzlerce gemi geçer; kimi kuzeye, kimi güneye, bazen birbirinden yalnızca birkaç mil uzaklıkta. Ortada ne bir trafik ışığı ne de bir şerit çizgisi vardır — yalnızca gözle görülmeyen ama sıkı sıkıya uyulması beklenen bir dizi kural, sistem ve terim. Bu Kısım, dünyanın en yoğun sularındaki trafiğin bu görünmez düzenle nasıl yönetildiğini anlatıyor.

Denizde Kanun: Uluslararası ve Ulusal Çerçeve

Bir zamanlar dünya genelinde bağımsız yürütülen seyir, giderek daha fazla düzenlenen bir etkinlik hâline gelmiştir. Büyük, modern bir geminin taşıdığı kargo yüksek değerlidir, bazen de tehlikelidir; bu kargonun çarpışma veya karaya oturma sonucunda kaybedilmesi ağır bir bedeldir. Bu ağırlık, yetkilileri kayıp olasılığını azaltacak birçok düzenleme ve kontrol sistemi kurmaya yöneltmiştir. Bu düzenlemeler gevşek ve gönüllü sistemlerden sıkı uyum gerektiren sıkı kontrollü sistemlere kadar uzanır ve seyri, haberleşmeyi, donanımı, usulleri ve personeli kapsayabilir.

Tüm gemi trafiği kurallarının temel taşı, 1972 Denizde Çatışmayı Önleme Uluslararası Kuralları’dır (COLREGS ’72); bu kurallar uluslararası sularda geçerlidir. Liman, nehir ve göl gibi iç sularda ise ayrı “iç sular kuralları” (Inland Rules) uygulanır; iki kural seti, bir istisna dışında içerik ve biçim olarak büyük ölçüde birbirine benzer. Uluslararası ve iç su kuralları arasındaki sınır, haritalarda kesikli çizgilerle (demarcation lines) gösterilir ve genellikle kıyı nehirleri ile limanların girişindeki önemli burunlar ile belirgin kara noktaları arasından geçer.

Trafiği Anlamanın Sözlüğü

Çarpışma riskinin bulunduğu açık okyanus rotacourselarında Tavsiye Edilen Rotalar karşıt yönlerdeki gemileri ayırır. Gemilerin burunlarda, boğazlarda ve büyük limanlarda birleştiği alanlarda Trafik Ayrım Şemaları (TSS) kurulmuştur. Gemi Trafik Hizmetleri (VTS), genellikle bir TSS ile birlikte, dünyanın büyük limanlarının çoğunda bulunur; TSS’ler genellikle açık uluslararası sularda, VTS’ler ise daha çok kıyıya yakın ulusal sularda görülür. Çevresel açıdan hassas alanlar, belirli boyuttaki veya belirli kargo taşıyan gemilerin belirlenmiş sınırlar içinde seyrini engelleyen Kaçınılması Gereken Alanlar ile korunabilir. Kanal, kilit sistemi ve büyük limanlara giden nehirler gibi dar suyollarında ise yerel seyir düzenlemeleri gemi hareketini kontrol eder.

Rota düzenlemeyle ilgili temel terimler şöyle tanımlanır:

  • Rota Düzenleme Sistemi: TSS’ler, iki yönlü rotalar, tavsiye edilen izler, kaçınılması gereken alanlar, kıyı trafik bölgeleri, ihtiyat alanları ve derin su rotaları dâhil, gemiler arası çarpışma olasılığını azaltmak için tasarlanmış her türlü rota veya rota önlemi sistemi.
  • Trafik Ayrım Şeması: Karşıt yöndeki trafiği trafik şeritleriyle ayıran bir rota önlemi.
  • Ayrım Bölgesi/Hattı: Karşıt trafiği, trafiği bitişik alanlardan veya farklı gemi sınıflarını birbirinden ayıran alan veya çizgi.
  • Trafik Şeridi: İçinde tek yönlü trafiğin kurulduğu alan.
  • Döner Kavşak (Roundabout): Birkaç rotanın kesiştiği noktalarda kullanılan, bir ayrım noktası veya bölgesi etrafında trafiğin saat yönünün tersine hareket ettiği dairesel trafik şeridi.
  • Kıyı Trafik Bölgesi: Bir trafik ayrım şeması ile bitişik kıyı arasında kalan, genellikle kıyı trafiği için ayrılmış alan.
  • İki Yönlü Rota: Tehlikeli alanlardan geçiş için gemilere rehberlik eden iki yönlü bir iz.
  • Tavsiye Edilen Rota: Gemi seyri kolaylığı için kurulmuş, genellikle merkez hattı şamandırabuoylarla işaretlenmiş rota.
  • Tavsiye Edilen İz: Genellikle tehlikelerden arınmış olduğu tespit edilmiş, gemilerin yakındaki olası tehlikelerden kaçınmak için izlemesi tavsiye edilen rota.
  • Derin Su Rotası: Sığ alanlardan derin taşımalı gemilerin geçişi için araştırılmış ve seçilmiş rota.
  • İhtiyat Alanı: İçinde gemilerin özel dikkat göstermesi ve tavsiye edilen trafik akış yönünü izlemesi gereken tanımlı alan.
  • Kaçınılması Gereken Alan: Belirli navigasyonel tehlikeler veya çevresel açıdan hassas doğal özellikler nedeniyle belirli gemi sınıflarının seyrinin yasaklandığı alan; haritalarda kesikli veya bileşik çizgilerle gösterilir. En küçüğü bir milden az, en büyüğü yüzlerce mil kareyi kapsayabilir.
  • Belirlenmiş Trafik Akış Yönü: Bir şerit içindeki trafiğin seyretmesi zorunlu yön.
  • Tavsiye Edilen Trafik Akış Yönü: Trafiğin seyretmesi tavsiye edilen yön.

Karşıdan Gelen Gemiden Kaçınmanın Beş Yolu

TSS’ler 1961’de İngiltere, Fransa ve Almanya temsilcilerinin, tıkanık Dover Boğazı’ndaki trafiği ayırma yollarını görüşmek üzere bir araya gelmesiyle doğmuştur; öneriler Uluslararası Denizcilik Örgütü’ne (IMO) sunulmuş ve genel biçimde kabul edilmiştir. IMO, uluslararası sularda gemi rota düzenlemesi için önlem oluşturma ve tavsiye etme yetkisine sahip tek uluslararası kuruluştur; bir ulusun kendi karasularındaki trafiği düzenlemeye çalışmaz. Bir TSS’nin kabulünde IMO, bölgedeki seyir yardımcıları sistemini, hidrografik ölçümlerin durumunu, şemanın kabul edilmiş rota standartlarına uygunluğunu ve Denizde Çatışmayı Önleme Kuralları’nı (özellikle TSS’lerle ilgili Kural 10) dikkate alır. Hükümetler IMO’nun kabul etmediği TSS’ler de kurabilir, ancak genellikle yalnızca IMO onaylı şemalar haritalanır.

Trafiği ayırmak için geliştirilmiş birkaç yöntem, tek bir şemada birlikte de kullanılabilir:

  1. Karşıt trafik akışlarının bir ayrım bölgesi veya hattıyla ayrılması; merkezî bölgede seyir yasaktır, bu bölge belirlenmiş akış yönlü trafik şeritleriyle çevrilidir.
  2. Karşıt trafik akışlarının doğal özelliklerle (ada, kaya vb.) ayrılması; özelliğin kendisi ayrım bölgesi işlevi görür.
  3. Geçiş trafiğinin, Kıyı Trafik Bölgeleri aracılığıyla yerel trafikten ayrılması.
  4. Trafiğin, pilot istasyonları ve büyük giriş noktaları gibi yakınsama noktalarında birkaç farklı yöne bölünmesi.
  5. Trafiğin, iki veya daha fazla büyük sevkiyat rotasının kesiştiği noktalardan yönlendirilmesi (dairesel/dikdörtgen ihtiyat alanı, döner kavşak veya iyi tanımlanmış kesişen rotalar biçiminde olabilir).

Haritalarda TSS’ler ana renk olarak eflatun (magenta) veya siyahla gösterilir; bölgeler eflatun tonla, sınırlar bileşik çizgilerle, hatlar kesikli çizilir. Derin su rotaları kalın eflatun “DW” harfleriyle işaretlenir. Bir TSS, IMO tarafından kabul edilmeden resmî olarak kullanıma açılmaz; kabulün ardından belirli bir tarihte yürürlüğe girer ve Denizcilere İlanlar yoluyla duyurulur. TSS kullanımı tüm gemiler için tavsiye edilir ama her zaman zorunlu değildir; bir çarpışma durumunda TSS’ye uyum, sorumluluk paylaşımında bir etkendir. TSS’lerde hiçbir geminin diğerine karşı özel bir hakkı yoktur — Yol Kuralları her durumda geçerlidir. Uluslararası İşaret Kodu’ndaki “YG” işareti, başka bir gemiye “trafik ayrım şemasına uymuyor görünüyorsunuz” anlamını iletmek için kullanılır.

Limanın Gözü: Gemi Trafik Hizmetleri

Gemi Trafik Hizmetlerinin (VTS) amacı, özellikle dar ve yoğun suyollarındaki gemilere etkileşimli izleme ve seyir tavsiyesi sağlamaktır. İki ana VTS türü vardır:

  • Gözetimli (surveilled) sistemler: Bir veya daha fazla karadan radar istasyonunun sinyallerini merkezi bir konuma ilettiği, operatörlerin trafik akışını izleyip belirli ölçüde kontrol ettiği sistemlerdir.
  • Gözetimsiz (non-surveilled) sistemler: Gemilerin, haritalanmış çağrı noktalarında kimlik, rota, hız ve diğer verilerini izleme yetkilisine bildirmesi zorunlu olan bir veya daha fazla çağrı noktasından oluşur.

VHF-FM haberleşme ağı çoğu VTS’nin temelini oluşturur; geçiş yapan gemiler bir operasyon merkezine telsizle mevkiposition raporu verir, karşılığında güncel ve zamanında seyir emniyeti bilgisi alır. Radar gözetimi ve bilgisayar destekli izleme ağının eklenmesi, VTS’nin hava trafik kontrolüne benzer biçimde deniz trafiği yönetiminde daha etkin rol oynamasını sağlar; bu da gemi sıkışıklığını ve kritik yakınlaşma durumlarını azaltır.

VTS’ler yasal temelini ABD’de 1972 tarihli Limanlar ve Suyolları Emniyeti Yasası’ndan alır. Bugün en az 18 ülke — çoğu büyük denizci ulus dâhil — bir tür gemi trafik hizmeti işletmektedir. İlk deneysel sistemler 1960’ların başında (New York, 1962) radar ve televizyon teknolojisiyle denenmiştir. Bu deneyimler, bugün San Francisco, Puget Sound, Houston-Galveston, Prince William Sound ve New York gibi limanlarda kalıcı radar, VHF-FM ağı ve gemi hareket raporlama sistemlerinden oluşan operasyonel VTS’lere dönüşmüştür. Hizmetin kapsamı (radar istasyonu sayısı, çalışma frekansları) limana göre değişir; ayrıntılar ilgili Sailing Directions/Coast Pilot yayınlarında bulunur. Otomatik Tanımlama Sistemleri (AIS), VTS operasyonlarına entegre edilerek operatörlerin yoğun limanlardaki gemi trafiğini izleme ve kontrol etme kabiliyetini artırır.

Gelişmekte olan bir kavram, Gemi Trafik Yönetim ve Bilgi Hizmetleri (VTMIS)‘dir; bu kavramda VTS, çok daha kapsamlı bir bilgi alışverişinin yalnızca bir parçasıdır. VTMIS altında yalnızca seyir emniyeti ve verimliliği değil; römorkörler, pilotlar, palamar ekipleri, liman otoriteleri, gümrük, göçmenlik, kolluk kuvvetleri ve afet müdahale kurumları da gemi geçiş bilgisinden yararlanabilir. Bir VTS’nin VTMIS’in parçası olması zorunlu değildir, ancak VTMIS’e ihtiyaç duyan bir limanın VTS’siz kalması mantıklı değildir; VTMIS bir hizmettir, belirli bir donanım veya yazılım seti gerektirmez.

Her Geminin Görünmez Kimlik Kartı

Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS), deniz VHF bandında çalışan, belirli bir gemi ve operasyonu hakkında ayrıntılı bilgi ileten gemi üstü bir transponderdir. Benzer donanıma sahip gemiler ve kara istasyonları bu bilgiyi alıp ECDIS üzerinde görüntüleyebilir; böylece her taraf, diğerlerinin kimliğini, rotasını, hızını, durumunu ve diğer hayati bilgilerini bilebilir. Bir AIS birimi bir VHF vericisi, iki alıcı, bir VHF DSC alıcısı ve gemi içi görüntüleme/bilgi sistemlerine bir bağlantıdan oluşur; mevki ve zaman bilgisi genellikle GPS’ten, rota ve hız bilgisi gemi üstü sensörlerden gelir. AIS, dakikada 2.000’in üzerinde rapor işleyebilir; güncellemeler her iki saniyede bir yapılır ve deniz üzerinde yaklaşık 20 millik menzil beklenir.

Mayıs 1998’de IMO’nun Deniz Emniyeti Komitesi, Evrensel Gemi Üstü Otomatik Tanımlama Sistemi için Performans Standartlarını kabul etmiştir. Bu standartlara göre AIS sistemleri üç işlevi yerine getirmelidir: çarpışmadan kaçınma için gemiden gemiye çalışma, trafik yönetimi için gemiden karaya çalışma ve gemi/kargo hakkında belirlenmiş verileri taşıma.

İki AIS sınıfı vardır. A Sınıfı birim tüm IMO gereksinimlerini karşılar ve seyir hâlindeyken her 2–10 saniyede, demirliyken her üç dakikada bir, 12,5 watt güçle şu verileri yayınlar:

  • MMSI numarası (benzersiz kimlik numarası)
  • Seyir durumu (seyir hâlinde, demirli, manevra kabiliyeti kısıtlı vb.)
  • Dönüş hızı (dakikada 720 dereceye kadar, sağa/sola)
  • Yer üzerinde hız ve rota
  • Mevki doğruluğu (GPS, DGPS ve RAIM durumu)
  • Enlemlatitude ve boylamlongitude (1/10.000 dakika hassasiyetle)
  • Gerçek pusula (cayrodan türetilmişse)
  • Rapor zamanı

Ayrıca A Sınıfı AIS her altı dakikada bir şunları da yayınlar:

  • MMSI numarası ve IMO numarası
  • Uluslararası çağrı işareti ve geminin adı (20 karaktere kadar)
  • Gemi/kargo türü ve geminin boyutları
  • Mevki referans noktasının gemideki konumu ve mevki kaynağı (GPS, Loran, DR vb.)
  • Su çekimi (0,1 metre hassasiyetle)
  • Varış limanı ve tahmini varış zamanı

B Sınıfı birimler daha küçük tekneler içindir ve daha seyrek rapor verir. A Sınıfı’ndan farkı: IMO numarası, varış limanı, dönüş hızı, su çekimi ve durum bilgilerini içermez; metinsel emniyet mesajı iletmekle de yükümlü değildir.

IMO’nun gerektirdiği takvime göre, genel olarak SOLAS V kapsamındaki tüm gemilerin belirli bir tarihten (2007) itibaren AIS donanımına sahip olması zorunludur; AIS’in gelecekte seyir yardımcılarının kimlik verisini iletmek için racon’ların yerini alma potansiyeli de vardır.

İki Ülke, Tek Kanal: Düzenlenmiş Suyolları

Uluslararası sular sayılmayan dar suyollarında yerel yetkililer, kilit, kanal, kanal ve limanlardan oluşan suyolu sistemlerinin güvenli geçişi için düzenlemeler koyabilir. Bu genellikle yoğun veya yüksek gelişmişlik düzeyine sahip, uluslararası sevkiyat rotalarının başlıca darboğazlarını oluşturan suyollarında görülür; Panama Kanalı, Saint Lawrence Suyolu ve Süveyş Kanalı bu tür sistemlere örnektir. Neredeyse tüm liman ve limanların, özellikle kilit ve diğer yapılar sisteme dâhilse, gemi işletimine ilişkin bir dizi düzenlemesi vardır; bu düzenlemeler genellikle tarife ve geçiş ücretlerinin değerlendirilmesi ve ödenmesi, gemi durumu ve donanımı, personel, haberleşme donanımı gibi konuları kapsayan çok daha geniş bir düzenleme bütününün parçasıdır. Genel kural olarak, sisteme yapılan yatırım ne kadar büyükse onu denetleyen düzenlemeler bütünü de o kadar büyür.

Bir suyolu iki ülkeyi ayırıyorsa, Saint Lawrence Suyolu’nda olduğu gibi, düzenlemeleri yönetmek, ücretleri toplamak ve sistemi işletmek üzere ortak bir otorite kurulabilir. Düzenlemelerin bir kopyasının transit hâlindeki her geminin güvertesinde bulundurulması genellikle zorunludur; düzenlemeler yetkili otoriteden veya yetkili bir acenteden temin edilebilir, özetleri ise ilgili Sailing Directions (Enroute) ciltlerinde bulunur.

Özet

  • Uluslararası sularda COLREGS, iç sularda ayrı ama büyük ölçüde benzer kurallar geçerlidir; ikisi arasındaki sınır haritalarda kesikli çizgilerle gösterilir.
  • Rota düzenleme sistemleri (Tavsiye Edilen Rotalar, TSS, VTS, Kaçınılması Gereken Alanlar, yerel suyolu kuralları) farklı coğrafyalarda farklı sıkılıkta trafik kontrolü sağlar; TSS’leri yalnızca IMO onaylayabilir ve beş temel yöntemle inşa edilirler.
  • VTS’ler gözetimli veya gözetimsiz olabilir; VHF-FM haberleşmesi ve giderek artan biçimde radar ile AIS entegrasyonu üzerine kuruludur.
  • AIS, gemiden gemiye ve gemiden karaya çalışan, MMSI ile tanımlanan, A ve B sınıflarına ayrılan bir transponder sistemidir; IMO 1998 standardıyla dünya çapında ortak bir sistem hâline gelmesi hedeflenmiştir.
  • Kilit, kanal ve büyük liman suyollarındaki düzenlemeler, sisteme yapılan yatırımla orantılı olarak genişleyen, tarife ve geçiş kurallarını da içeren geniş bir düzenleme bütününün parçasıdır.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 6 (Ch. 27 — Seyir Düzenlemeleri)

Bu ders anlaşıldı mı?