6.3 Deniz Emniyet Sistemleri

· Sinan Berat Kardaş

Deniz emniyet sistemleri, bir gemide yangın ya da su alma başladığında yardım çağrısının kıyıya ve diğer gemilere ulaşmasını sağlayan küresel ağdır.

Bir gemide yangın çıktığında ya da su almaya başladığında saniyeler değerlidir. Bu Kısım, tam da o anda devreye giren küresel ağı — yardım çağrısının nasıl gönderildiğini, çağrıyı kimin duyacağını, gemi terk edilirse kurtarma ekiplerinin sizi nasıl bulacağını — ve bu ağın sakin havada da kesintisiz işlemesini sağlayan arka plan sistemlerini anlatıyor.

Bir Tehlike Anında Devreye Giren Küresel Ağ: GMDSS

Seyircinin en önemli görevi, geminin ve mürettebatın emniyetidir; bu görev büyük ölçüde geminin mevkipositionini belirlemek ve tehlikelerden kaçınacak şekilde rotacoursesını yönetmekle yerine getirilir. Ancak en dikkatli seyirciyi bile kazalar bulabilir ve dış yardım gerektiren bir tehlike anıyla karşılaşılabilir. Denizdeki tehlike olayları, derhâl bildirildiğinde gemi ve can kaybı olmadan çözülme ihtimali daha yüksektir.

Küresel Deniz Tehlike ve Emniyet Sistemi (GMDSS), önceki kısa ve uzun menzilli telsiz iletim sistemine kıyasla deniz emniyetinde büyük bir gelişme temsil eder. Uydu ve gelişmiş kara tabanlı haberleşme sistemlerini kapsar; operasyonel hizmeti 1 Şubat 1992’de başlamış, tam uygulama 1 Şubat 1999’da tamamlanmıştır. GMDSS, 1974 SOLAS Sözleşmesi’ne 1988’de yapılan değişikliklerle kabul edilmiştir; IMO’nun ITU, Uluslararası Hidrografi Örgütü (IHO), Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ve Inmarsat ile on yılı aşkın ortak çalışmasının ürünüdür. GMDSS’in en büyük yararı, gemilerin iz bırakmadan batma olasılığını büyük ölçüde azaltması ve arama-kurtarma (SAR) operasyonlarının gecikmeksizin ve tam olarak tehlike bölgesine yönlendirilerek başlatılabilmesidir.

SOLAS Sözleşmesi’ne göre GMDSS hükümleri, 300 gros tondan büyük yük gemilerine ve uluslararası seferlerde 12’den fazla yolcu taşıyan gemilere uygulanır. Önceki kurallardan farklı olarak GMDSS donanım gereksinimleri, geminin boyutuna değil, seyrettiği deniz alanına göre belirlenir:

Deniz Alanı Tanım
A1 En az bir VHF kıyı istasyonunun sürekli DSC kapsama alanı içinde; kıyıdan yaklaşık 20 mile kadar.
A2 A1 hariç, en az bir MF kıyı istasyonunun sürekli DSC kapsama alanı içinde; A1 sınırından yaklaşık 100 mile kadar.
A3 A1 ve A2 hariç, bir Inmarsat sabit (geostationary) uydusunun sürekli kapsama alanı içinde; yaklaşık 70°K–70°G arası.
A4 A1, A2 ve A3 dışında kalan tüm alanlar; kutup bölgeleri dâhil.

Tüm gemilerde bulunması gereken asgari haberleşme donanımı:

  • Kanal 70’te DSC ve kanal 6/13/16’da telsiz konuşması yapabilen VHF
  • Kanal 70’te sürekli DSC izleme alıcısı
  • 9 GHz bandında çalışan en az iki SART
  • NAVTEX menzili içinde NAVTEX alıcısı, dışında SafetyNET alıcısı
  • Manuel etkinleştirmeli ve kendiliğinden yüzen-etkinleşen uydu EPIRB
  • Taşınabilir el tipi VHF (300–500 GT arası kargo gemilerinde en az 2, 500 GT ve üzeri kargo gemileri ile tüm yolcu gemilerinde en az 3 adet)

Her deniz alanı için ayrıca ek gereksinimler tanımlanmıştır:

Deniz Alanı Ek Gereksinim
A1 / A2 Sürekli DSC izlemeli MF telsiz (2182/2187,5 kHz) ve MF bandında (1605–4000 kHz) genel çalışma.
A3’e kadar Inmarsat SES (Fleet 77 dâhil) veya HF/DSC ile en az iki farklı yoldan tehlike uyarısı başlatabilme.
A4 1605–27500 kHz bandında HF/MF alıcı-verici ve 406 MHz üzerinden Kutup Yörüngeli Sistem aracılığıyla tehlike uyarısı başlatabilme.

Örnek 7 (özgün, uygulamalı senaryo): 4.000 GT’luk bir yük gemisi, kıyıdan 130 deniz milinautical mile açıkta seyrediyor. GMDSS kurallarına göre bu gemide hangi asgari donanım bulunmalıdır?

  1. Gemi 300 GT’nin üzerinde olduğundan GMDSS hükümlerine tabidir.
  2. 130 mil, A2 alanının dış sınırı olan yaklaşık 100 mili aştığından, gemi Deniz Alanı A3 içinde kabul edilir (A1/A2 dışında kalan, Inmarsat sabit uydu kapsamındaki alan).
  3. Asgari donanım: VHF (DSC kanal 70 + R/T kanal 6/13/16), sürekli DSC izleme alıcısı, en az 2 SART, SafetyNET alıcısı (NAVTEX menzili — kıyıdan ~200 mil — dışında kaldığından), float-free EPIRB, en az 3 el tipi VHF (gemi 500 GT’nin üzerinde olduğundan).
  4. A1/A2/A3 alanlarına özgü ek donanım: MF 2182 kHz R/T ve DSC 2187,5 kHz, sürekli DSC izleme, Inmarsat-A/B/C veya Fleet 77 SES; ayrıca aşağıdakilerden en az ikisiyle tehlike uyarısı başlatabilme: Inmarsat SES, manuel EPIRB, HF/DSC telsiz.

Tek Tuşla Yardım Çağırmak: Sayısal Seçmeli Çağrı

Bu geniş çerçeve içinde bir gemi tehlikeye düştüğünde attığı ilk adım, genellikle tek bir düğmeye basmaktan ibarettir. Sayısal Seçmeli Çağrı (DSC), mesajların tüm istasyonlara veya belirli istasyonlara yönlendirilmesine, mesajların gözetimsiz ve otomatik alınıp saklanmasına, basılı kopya olarak yazdırılmasına imkân veren dijital bir telsiz haberleşme sistemidir. Her DSC birimi, tüm giden mesajlara eklenen benzersiz bir Deniz Mobil Servis Kimliği (MMSI) numarasına sahiptir; bu dokuz haneli numara, gemileri, gemi gruplarını ve kıyı istasyonlarını tanımlar. Dört temel DSC çağrı türü vardır: Tehlike, Acil, Emniyet ve Rutin.

DSC frekansları VHF, MF ve HF bantlarında bulunur. VHF’de tüm çağrılar için tek kanal (Kanal 70, 156,525 MHz) kullanılır. MF’de 2187,5 kHz ve 2189,5 kHz tehlike/emniyet için, 2177 kHz gemi-gemi ve gemi-kara çağrıları için ayrılmıştır.

Bir tehlike çağrısı beş bileşenden oluşur:

  1. Tehlike biçim tanımlayıcısı.
  2. MMSI kodu.
  3. Tehlikenin niteliği (yangın/patlama, su alma, çatışma, karaya oturma, alabora, batma, sürüklenmedrift/manevra kabiliyetsizliği veya gemiyi terk etme listesinden seçilir).
  4. Çağrının zamanı.
  5. Sonraki haberleşme biçimi (telsiz konuşması veya doğrudan yazdırma).

Tehlike sinyali bir kez etkinleştirildiğinde, bir onay alınana veya işlev kapatılana kadar birkaç dakikada bir otomatik olarak tekrarlanır. Onay alındıktan sonra iletişim şu biçimde sürdürülür:

MAYDAY — MMSI KODU VE ÇAĞRI İŞARETİ — GEMİ ADI — MEVKİ — TEHLİKENİN NİTELİĞİ — İSTENEN YARDIM TÜRÜ — DİĞER BİLGİLER

Rutin çağrılar, tehlike dışı trafiğe ayrılmış bir kanalda yapılmalı ve tekrarlanmamalıdır; ilk denemeden sonra çağrılar arasında en az 5 dakika, sonrasında en az 15 dakika beklenmelidir. DSC nöbeti, VHF Kanal 70, 2187,5 kHz, 8414,5 kHz ve zaman/mevsime göre seçilen bir HF frekansında cihazın açık tutulmasından oluşur.

Çağrınızı Kim Duyar? AMVER’in Gönüllü Gözcüleri

Tehlike çağrısı gönderildikten sonra sıradaki soru şudur: bu çağrıyı en hızlı kim duyabilir, ve o anda yakında hangi gemiler bulunuyor? AMVER, dünya çapında arama-kurtarma çabalarını koordine eden, gönüllü ve ücretsiz uluslararası bir deniz karşılıklı yardımlaşma programıdır; IMO tarafından desteklenir ve ABD Sahil Güvenliği tarafından işletilen tek küresel gemi raporlama sistemidir. Tüm ulusların ticaret gemileri, seyir planı, periyodik mevki raporları ve her seferin sonunda bir nihai rapor göndermeye teşvik edilir. AMVER’in ölü hesap sistemi, katılımcı gemilerin mevkiini herhangi bir anda tahmin eder; herhangi bir zamanda dünya genelinde yaklaşık 3.000 gemi AMVER tarafından izlenmektedir.

Katılım dört tür rapor gönderilmesini içerir:

  • Seyir Planı — limandan ayrılmadan önce; varış zamanı/tarihi, hedef, rota ve yol noktaları, hız ve seyir yöntemi.
  • Mevki Raporu — ilk 24 saat sonra ve her 48 saatte bir.
  • Sapmadeviation Raporu — rota, hız veya kapsamlı bir değişiklik olduğunda.
  • Nihai Rapor — varış limanında.

Bir tehlike bildirildiğinde, AMVER bilgisayarı bölgenin bir Yüzey Görünümünü (SURPIC) üretmek üzere sorgulanır; bu, bölgedeki tüm uygun gemilerin adları, rotaları, hızları, tehlike bölgesine varış süreleri ve sapma miktarlarını içeren bir metin dosyasıdır. Dört SURPIC türü üretilebilir:

  • Yarıçap SURPIC — bir mevki etrafında 50–500 mil arası bir yarıçap için.
  • Dikdörtgen SURPIC — iki enlemlatitude ve iki boylamlongitudela tanımlanan alan için.
  • Anlık/İz SURPIC — iki nokta arasındaki bir rotanın belirli bir genişlikteki koridoru için.
  • Hareketli Nokta SURPIC — bir geminin gecikmiş olabileceği tahmini izi için.

Gemiyi Terk Ederken Yanınızda: EPIRB

DSC ve AMVER, gemi hâlâ haberleşme kurabildiği sürece işe yarar; ama durum gemiyi terk etmeye kadar ağırlaşırsa devreye başka bir cihaz girer. EPIRB’ler, kurtarma yetkililerini otomatik olarak uyarıp tehlike mevkiini bildirerek can kurtarmak için tasarlanmıştır. Başlıca türleri:

Tür Frekans Açıklama
A/B/S Sınıfı 121,5/243 MHz Uçaklarca algılanmak üzere tasarlanmış, en yaygın ve en ucuz tür; yanlış alarm oranı yüksek, menzili sınırlı.
I/II Kategori 406 MHz Uydularla çalışmak üzere tasarlanmış; küresel kapsama, hassas konum belirleme ve gemi kimliği içerir.
Inmarsat-E 1,6 GHz Kendiliğinden yüzen, otomatik etkinleşen; Inmarsat sabit uydularınca 70°K–70°G arasında algılanır, konumu dâhili bir GPS alıcısından alır.

406 MHz EPIRB’ler, 121,5/243 MHz cihazlara kıyasla önemli üstünlüklere sahiptir: her sinyal, gemi adını, tanımını ve karadaki irtibat bilgilerini içeren kodlanmış ve benzersiz bir kayıt verisi taşır; konum doğruluğu 1–3 mil (10 sq. mil) iken 121,5/243 MHz cihazlarda 10–20 mil (486 sq. mil)’dir; ilk uydu geçişinde genellikle 30 dakika içinde hızlı SAR müdahalesi sağlanabilirken, eski sistemde ikinci bir uyarı beklenmesi gerektiğinden 1–3 saatlik gecikme olabilir. 300 gros tonun üzerindeki kargo gemileri ve uluslararası seferdeki yolcu gemilerinde otomatik etkinleşen, kendiliğinden yüzen 406 MHz EPIRB, 1 Ağustos 1993’ten bu yana zorunludur.

COSPAS-SARSAT, ABD, Rusya, Kanada ve Fransa tarafından kurulmuş, 121,5, 243 ve 406 MHz’de yayın yapan acil durum radyo vericilerini bulmaya yönelik uluslararası uydu tabanlı bir arama-kurtarma sistemidir. Bir EPIRB etkinleştiğinde, alçak kutup yörüngeli uydular sinyali alır, Doppler kayması ilkesiyle kaynağı belirler ve bilgiyi bir kara istasyonuna, oradan da Kurtarma Koordinasyon Merkezlerine, kurtarma gemilerine ve yakındaki gemilere iletir. Bu, EPIRB’den uydu yoluyla kurtarıcılara tek yönlü bir haberleşme sistemidir; SafetyNET’in aksine küresel kapsama sağlar, ancak uydunun ayak izinin bir izleme istasyonuyla eşzamanlı görünür olmaması durumunda gecikme yaşanabilir.

Kurtarma Ekibini Tam Üstünüze Getiren Sinyal: SART

EPIRB kurtarma ekiplerini genel bölgeye yönlendirir; son birkaç mili kapatmak için ise farklı bir cihaz gerekir. Bir RACON gibi çalışan SART, 9 GHz bandında çalışan bir radarın darbesini algıladığında bir dizi darbeyle karşılık veren pasif bir kurtarma cihazıdır; bu, radar operatörüne bir deniz tehlikesinin sürmekte olduğunu bildirir ve tam konuma yönelmesini sağlar. SART manuel olarak veya suya değdiğinde otomatik olarak etkinleşir. SART sinyali radar ekranında, her biri 0,64 deniz mili aralıklı 12 nokta dizisi olarak görünür; menzil azaldıkça noktalar önce yaylara, yaklaşık bir mil içindeyse SART’ı merkez alan iç içe çemberlere dönüşür. Onaylı SART’lar en az 96 saat bekleme, en az 8 saat aktif çalışma süresine sahiptir.

SART menzilini üç ana etken belirler:

  1. Radarın türü ve kullanım biçimi — yüksek kazançlı, deniz seviyesinden yüksekte konumlandırılmış anten kullanan büyük gemiler SART sinyalini daha erken tetikler ve algılar.
  2. Hava koşulları — tam sakin deniz çok yollu yayılıma (multipath) yol açabilirken, ağır deniz SART sinyalinin dalga çukurlarına düşmesi nedeniyle aralıklı alınmasına neden olabilir.
  3. SART’ın yüksekliği — sinyal dünyanın eğriliğini izlemediğinden yükseklik menzili doğrudan etkiler:
Radar / Arama Platformu SART Menzili
15 metre yükseklikte gemi radarı ≈ 2 mil
SART, 1 metre yükseklikte ≈ 5 mil
3.000 fitte arama uçağı ≈ 40 mil

Yalnızca X bandı (3 cm) radarlar bir SART’ı tetikleyip algılayabilir; S bandı (10 cm) radarlar ne tetikler ne de algılar. En iyi alım için radar orta bant genişliğine ve 12 veya 6 millik menzile ayarlanmalıdır; dar bant genişliği SART sinyalini zayıflatır. Kazanç kontrolü normal düzeyde, deniz kirliliği (sea clutter) kontrolü asgaride, yağmur kirliliği kontrolü ortam koşullarına göre normal konumda tutulmalıdır.

Sakin Havada Çalışan Arka Plan: Inmarsat ve Deniz Emniyet Bilgisi

Buraya kadar anlatılanların hepsi bir tehlike anına, yani istisnai bir duruma aittir. Ama GMDSS’in günlük işleyişinin büyük bölümü, hiçbir tehlike yaşanmadan sürekli akan rutin bilgi üzerine kuruludur. Inmarsat (Uluslararası Deniz Uydu Örgütü), GMDSS içinde kilit rol oynayan, 75’in üzerinde uluslararası ortağı barındıran bir kuruluştur ve gemiler için gerekli uzay bölümünü sağlar. Sistem üç ana bileşenden oluşur: Inmarsat uzay bölümü, Kara İstasyonları (LES, aynı zamanda Kıyı Yer İstasyonları/CES olarak da anılır) ve gemi üstü mobil istasyonlar (SES). Uzay bölümü, dört ana operasyonel uydunun birincil kapsamayı sağladığı, dördü yedek dördü ise başka amaçlarla kiralanmış uydulardan oluşan toplam 11 sabit (geostationary) uyduyu içerir. Kutup bölgeleri operasyonel uydulara görünmez; kapsama yaklaşık 75°K–75°G arasındadır ve dört örtüşen bölgeye ayrılır: Atlantik Doğu (AOR-E), Atlantik Batı (AOR-W), Pasifik (POR) ve Hint Okyanusu (IOR).

Deniz Emniyet Bilgisi (MSI)‘nin başlıca kategorileri:

  • Seyir uyarıları
  • Meteorolojik uyarılar ve tahminler
  • Buz raporları
  • Arama-kurtarma bilgisi
  • Kılavuz kaptanpilot hizmet mesajları
  • Elektronik seyir sistemi mesajları (LORAN, GPS, DGPS vb.)

MSI iki ana kanaldan yayınlanır:

  • SafetyNET, Inmarsat-C’nin Geniş Grup Çağrısı (EGC) sisteminin bir yayın hizmetidir; belirli coğrafi alanlara (sabit NAVAREA’lar veya geçici alanlar) veya gemi gruplarına özel adresleme yapabilir. NAVTEX kapsamının (kıyıdan yaklaşık 200 mil) dışına çıkan tüm SOLAS gemilerinde SafetyNET alma kabiliyeti zorunludur.
  • NAVTEX, 518 kHz uluslararası orta frekansta radyo teleks (Sitor) emniyet mesajları yayınlayan bir kıyı istasyonları ağıdır; kıyı ve yerel sularda MSI alımı için bir GMDSS gereğidir. Tipik istasyon hizmet yarıçapı gece-gündüz 100–500 mil arasındadır (ABD’de kural olarak 200 mil kabul edilir). Her mesajın dört karakterlik başlığı (istasyon kimliği, mesaj türü, seri numarası), alıcının yalnızca ilgili istasyon, konu ve daha önce alınmamış mesajları filtrelemesini sağlar.

Özet

  • GMDSS, donanım gereksinimini gemi boyutu yerine seyredilen deniz alanına (A1–A4) göre belirler; her alanın kendi asgari haberleşme donanımı vardır.
  • DSC, MMSI numarasıyla kimliklendirilen, tehlike/acil/emniyet/rutin çağrı türlerine sahip dijital bir çağrı sistemidir; bir tehlike çağrısı onaylandıktan sonra MAYDAY biçiminde sürdürülür.
  • AMVER, katılımcı gemilerin ölü hesapla izlendiği gönüllü bir dünya raporlama ağıdır; bir tehlike anında SURPIC sorgusu en yakın ve en uygun gemileri anında listeler.
  • 406 MHz EPIRB’ler, eski 121,5/243 MHz cihazlara göre çok daha hızlı ve doğru bir SAR müdahalesi sağlar; COSPAS-SARSAT bu sinyalleri Doppler kaymasıyla konumlandırır.
  • SART, radar darbesine 12 noktalık bir dizi ile yanıt veren pasif bir cihazdır; menzili radarın gücü/yüksekliği, hava koşulları ve SART’ın kendi yüksekliğine bağlıdır ve yalnızca X bandı radarlarla çalışır.
  • MSI, SafetyNET (uydu, açık deniz) ve NAVTEX (kıyı, orta frekans) olmak üzere iki tamamlayıcı kanaldan yayınlanan, Inmarsat altyapısına dayanan rutin bir emniyet bilgisi hizmetidir.

Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 6 (Ch. 28 — Deniz Emniyet Sistemleri)

Bu ders anlaşıldı mı?