6.1 Acil Durumda Seyir
· Sinan Berat Kardaş
İçindekiler
- Bu Bölümde Neler Öğreneceksiniz?
- Her İhtimale Karşı: Acil Seyir Çantası
- Pusulanız Yalan Söylüyor Olabilir mi?
- Kalem, Kağıt ve Sabır: Ölü Hesabın Gücü
- Boş Bir Kağıttan Harita Çizmek
- Almanaksız Bir Gökyüzünü Okumak
- Sekstantsız da Olur: Doğaçlama Yükseklik Ölçümü
- Her Ölçümün Bir Payı Vardır: Düzeltmeler ve Hesap
- Bulmacanın Son Parçası: Enlem ve Boylam
- Özet
Acil durumda seyir, elektronik sistemler devre dışı kaldığında önceki bölümlerde öğrenilen araçlarla emniyetli seyri sürdürmektir.
Seyir emniyeti, önceki bölümlerde öğrenilen birçok aracı bir araya getirip bunları bir kriz anında nasıl kullanacağınızı gösteren dört ayrı konu başlığını kapsar: elektronik sistemler devre dışı kaldığında seyri sürdürebilme becerisi (burada Bölüm 2’deki traverse tablosu mantığını ve Bölüm 5’teki gök cismicelestial bodyyle seyir bilgisini bambaşka bir bağlamda yeniden kullanacaksınız), trafiğin düzenlendiği sularda uyulması gereken kurallar, bir tehlike anında dış yardıma ulaşabilme altyapısı ve haritaların doğruluğunu besleyen hidrografik bilgi akışı. Bu dört başlık birbirinden bağımsız görünse de ortak bir ilkeye dayanır: seyirci, birincil sistemleri (elektronik konum belirleme, düzenli haberleşme, güncel harita) her zaman elde olmayabilecek araçlar olarak görmeli ve bunların yokluğunda ne yapacağını önceden bilmelidir.
Bu Bölümde Neler Öğreneceksiniz?
- Elektronik sistemler tamamen devre dışı kaldığında, bir gemi yalnızca kâğıt, kalem ve gökyüzüyle nasıl yoluna devam edebilir? (Kısım 6.1)
- Dünyanın en yoğun sularında binlerce gemi çarpışmadan nasıl geçebiliyor — hangi görünmez kurallar trafiği yönetiyor? (Kısım 6.2)
- Bir gemi tehlikedeyken, dünyanın öbür ucundaki kurtarma ekipleri onun tam olarak nerede olduğunu nasıl saniyeler içinde öğrenebiliyor? (Kısım 6.3)
- Bir deniz haritasındaki her derinlik rakamı nereden geliyor, ve bir seyirci bu haritanın doğruluğuna ne zaman tam güvenmemeli? (Kısım 6.4)
Bir gecede, köprüüstünüzdeki tüm ekranlar kararıyor — GPS, ECDIS, cayro, hepsi sessiz. Elinizde yalnızca kâğıt bir harita, bir kalem ve gökyüzü var. Bu senaryo bir film sahnesi gibi görünebilir, ama bir yangın, bir kısa devre ya da başka bir arıza bunu bir anda gerçeğe çevirebilir. Bu Kısım, tam da o anda ne yapacağınızı — ve o ana hiç gelinmemesi için önceden ne hazırlamanız gerektiğini — anlatıyor.
Her İhtimale Karşı: Acil Seyir Çantası
Elektronik seyir ve haberleşme sistemlerine artan bağımlılık, acil durum seyrinin niteliğini değiştirmiştir. Geçmişte acil seyir daha çok can filikasıyla uzun mesafe seyrini akla getirirken, günümüzde çok daha olası senaryo, geminin birincil elektronik seyir sistemlerinin (ECDIS, GPS, cayro) arıza, yangın veya elektrik kesintisi nedeniyle devre dışı kalmasıdır. Modern geminin seyir donanımı büyük ölçüde kesintisiz elektrik beslemesine bağlıdır; bu beslemenin kaybı, hazırlıksız bir seyirciyi aniden çaresiz bırakabilir.
Bu nedenle her seyirci, düzenli seyir rutini sürerken acil durum tekniklerini pratik etmeli ve aşağıdaki kalemleri içeren bir acil seyir çantası hazırlamalıdır:
- En az bir adet denenmiş, yol noktaları ve rotacourseları yüklü, bol yedek pilli el tipi GPS alıcısı.
- Küçük tekne seyrinde kullanılan türde, manyetik el pusulası (tüm diğer pusulalar arızalanırsa kullanılmak üzere).
- En muhtemel senaryolar için küçük ölçekten kıyı ve yaklaşma ölçeğine kadar asgari bir kağıt harita takımı; okyanus havzası için bir pilot chart iyi bir küçük ölçekli seçenektir.
- Güverte jurnali ve hesaplamalar için bir defter, seyir tahtaları (maneuvering board), milimetrik kağıt ve mevkiposition plançeteleri.
- Kurşun kalem, silgi, cetvel, iletki veya plotter, pergel ve bir bıçak veya kalemtıraş.
- Bir zaman ölçer — ideali kuvars kristalli bir kronometredir, ancak gemi kronometresiyle senkronize edilmiş kaliteli bir dijital kol saati de yeterlidir; zaman sinyali alabilen taşınabilir bir radyo da işe yarar.
- Bir deniz sekstantı (ucuz plastik bir sekstant bile yeterlidir); sınırlarının ve olanaklarının tanınması için zaman zaman kullanılmalıdır.
- Gök cismiyle seyir hesap makinesi ve yedek pilleri, ya da güncel bir almanak ve sight reduction tabloları. Bir önceki yılın almanağı Güneş ve yıldızlar için ciddi hataya yol açmadan kullanılabilir.
- Sight reduction için tablolar (hesap makinesi arızalanırsa yedek olarak).
- El fenerlighti ve yedek piller/ampuller.
- Taşınabilir bir telsiz — el tipi bir VHF, kurtarma yetkilileriyle haberleşmeyi sağlayabilir; küçük bir radyo, radyo yön bulucu olarak veya zaman sinyali almak için de kullanılabilir.
- Bir Acil Durum Konum Belirleme Radyo Vericisi (EPIRB) ve bir Arama-Kurtarma Radar Transponderi (SART) — bunlar kesinlikle vazgeçilmezdir (bkz. Kısım 6.3).
Kağıt harita ve yedek el tipi GPS’siyle seyrini sürdürebilecek, sekstant ve gök cismiyle seyir bilgisine de sahip bir seyirci için hiçbir durum tamamen çaresiz değildir; bazı temel ilkeleri bilen kişi için her zaman bir seyir yöntemi mevcuttur.
Pusulanız Yalan Söylüyor Olabilir mi?
Kağıt haritayla ölü hesap yapmadan önce sorulması gereken ilk soru şudur: elimde kalan pusulaya (veya filika pusulasına) ne kadar güvenebilirim? Ölü hesabın unsurlarından biri yöndür; gyrocompass ve manyetik pusulamagnetic compassnın arızalanması veya tahrip olması durumunda filika pusulaları kullanılabilir, ancak bunların da her rota için sapmadeviation cetveli önceden belirlenmiş olmalıdır.
Almanak, doğru Greenwich saati ve gerekli tablolar varsa, herhangi bir gök cisminin azimutu hesaplanıp pusulayla ölçülen azimutla karşılaştırılabilir; fark, o rotadaki pusula hatasıcompass errordır. Bazı özel gök olayları, hesap yapmadan azimut belirlemeyi mümkün kılar:
- Polaris: Ekvatorla yaklaşık 60°K arası gözlemciler için Polaris her zaman gerçek kuzeyin 2° içindedir. Kassiopeia veya Büyük Ayı’nın son yıldızı Polaris’in tam üstünde veya altındaysa azimut tam olarak gerçek kuzeydir; bu iki yıldız Polaris’le yatay bir çizgi oluşturduğunda ise düzeltme en büyük değerine ulaşır (50° enlemlatitude altında 1°, 50°–65° arasında 2°). Kassiopeia Polaris’in sağındaysa azimut 001° (50°K üstünde 002°), solundaysa 359° (50°K üstünde 358°) alınır.
- Meridyen geçişimeridian passage: Herhangi bir gök cismi, üst veya alt meridyen geçişinde tam kuzey veya güneydedir. Ancak bu andaki yükseklik, azimutta belirgin bir değişim boyunca neredeyse sabit kaldığından, geçiş anını doğrudan gözlemlemek zor olabilir.
- Asal düşey (prime vertical) üzerindeki cisim: Bir cismin ne zaman tam doğuda veya batıda (asal düşeyde) olduğu belirlenebiliyorsa, o anda ölçülen pusula azimutu doğrudan hata verir. Deklinasyonu 0° olan herhangi bir cisim, doğuş veya batış anında asal düşeydedir.
- Doğuş/batış azimutu: Ay dışında, bir cismin azimut açısı doğuşta ve batışta hemen hemen aynıdır; farkı doğuşun doğuya, batışın batıya dönük olmasıdır. Azimut hem doğuşta hem batışta ölçülürse, gerçek güney (veya kuzey) bu iki değerin ortalamasıdır; bu ortalamanın 180°’den (veya 000°’den) farkı pusula hatasını verir.
Örnek 1 (özgün): Bir cismin pusulayla ölçülen azimutu doğuşta 076°, batışta 280°’dir. Pusula hatası nedir?
- Ortalama = (076° + 280°) / 2 = 356° / 2 = 178°. Bu değer, gerçek güneye (180°) karşılık gelen pusula okumasıdır.
- Hata = 180° − 178° = 2°. Pusula gerçek değerden düşük okuduğundan (“pusula en az, hata doğu” kuralı) hata 2° Doğu‘dur.
Pusula sapması belirlemek için basit bir teknik de şudur: kolayca görülebilen ve yüzen ama rüzgârda çok hızlı sürüklenmedriftyecek bir cisim (bir can simidi gibi) denize atılır; gemi seçilen rotanın tam tersi yönde dümdüz sevk edilir. Cisim yaklaşık yarım mil (veya hâlâ net görülüyorsa daha fazla) uzaklaştığında bir Williamson dönüşü yapılarak (ya da gemi mümkün olan en küçük yarıçapla 180° döndürülerek) cisme doğru geri dönülür. Manyetik rota, cisme giden rota ile cisimden uzaklaşan rotanın resiprokunun tam ortasındadır.
Örnek 2 (özgün): Bir gemi, denize atılan bir cisimden pusula rotası 100° ile uzaklaşıyor; Williamson dönüşü sonrası cisme doğru pusula rotası 286° ile geri dönüyor. Bu rotadaki pusula sapması nedir?
- Uzaklaşma rotasının resiproku: 100° + 180° = 280°.
- Manyetik rota = (dönüş rotası + resiprok) / 2 = (286° + 280°) / 2 = 283°.
- Pusula, dönüşte 286° gösteriyor; manyetik değer (283°) bundan küçük olduğundan (“pusula en büyük, hata batı” kuralı) sapma = 286° − 283° = 3° Batı‘dır.
Pusula yoksa, günlük görünür hareketi dikkate alınarak herhangi bir gök cismiyle de dümen tutulabilir. Rüzgârın yönü, bulutların hareketi, dalgaların yönü izlenerek veya geminin dümen suyu gözlemlenerek makul ölçüde düz bir rota tutulabilir; omurga ekseniyle dümen suyu arasındaki açı, sürüklenme (leeway) miktarını gösterir.
Kalem, Kağıt ve Sabır: Ölü Hesabın Gücü
Pusulanıza artık güvenebileceğinizi bildiğinize göre, sıradaki soru şu: mevkiim nedir? En Muhtemel Mevki (MPP): Birincil elektronik seyir sistemleri arızalandığında seyirci, geminin en muhtemel mevkiini (MPP) belirlemek durumunda kalabilir. Çoğu zaman mevki konusunda ciddi bir belirsizlik yoktur; ölü hesapla güncellenmiş en son mevki tespiti yeterlidir. Ancak çelişkili veya güvenilirliği şüpheli bilgi alındığında MPP hesaplanmalıdır. Eksik mevki bilgisi durumunda MPP şu kaynaklardan türetilebilir:
- Tek bir mevki hattıline of position (LOP) (LOP) ile bir ölü hesap mevkiinin kesişiminden,
- Bir dizi derinlik ölçümü hattından,
- Birbiriyle biraz tutarsız birden fazla mevki hattından,
- Akıntı/rüzgâr düzeltmesi uygulanmış bir ölü hesap mevkiinden.
Bir tespitten diğerine ölü hesap çizimini sürdürmek her zaman önemlidir, çünkü ölü hesap grafiği çoğunlukla MPP için en iyi tahmini sağlar. Ardışık MPP’ler, tahminin sürekli gözden geçirilmesi nedeniyle birbiriyle tam tutarlı olmayabilir; yine de tüm MPP’lerin çizilmesi ve en iyi rota/hız tahminine dayanan ayrı bir tahmini mevkiestimated position (EP) (EP) grafiğinin de tutulması iyi bir uygulamadır.
Seyir Jurnali: Bir seyir acil durumunun başlangıcında, eğer zaten bir güverte jurnali tutulmuyorsa, bir seyir jurnali açılmalıdır. İlk kayıt arızanın tarih ve saati olmalı, ardından geminin mevkii, tüm seyir sistemlerinin durumu, alınan kararlar ve bu kararların gerekçeleri gelmelidir. Rota, mesafe, mevki, rüzgâr, akıntı ve sürüklenmeyle ilgili hiçbir bilgi belleğe bırakılmamalı, mutlaka yazılmalıdır.
Traverse Tablosuyla Ölü Hesap: Çizim doğrudan bir harita veya plançete üzerinde yapılabilir. Bu zorlaşırsa veya bağımsız bir kontrol isteniyorsa, matematiksel bir hesaplama yöntemi kullanılabilir. Aşağıdaki basitleştirilmiş traverse tablosu bu amaçla kullanılır; tablo, açının kosinüs değerinin en yakın ondalığa (aşağı) yuvarlanmış hâlidir:
| Açı (derece) | 0° | 18° | 31° | 41° | 49° | 56° | 63° | 69° | 75° | 81° | 87°–90° |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Faktör | 1,0 | 0,9 | 0,8 | 0,7 | 0,6 | 0,5 | 0,4 | 0,3 | 0,2 | 0,1 | 0,0 |
Tablo şöyle kullanılır: girilen açıya eşit veya ondan küçük en büyük tablo değeri seçilir ve karşılığındaki faktör alınır.
- Enlem farkını bulmak için: rota açısına (kuzey veya güneyden doğuya veya batıya doğru ölçülen açı) girilir, alınan faktör kat edilen mesafeyle (mil) çarpılır.
- Fark-ı arzı (departure) bulmak için: rota açısının tümleyeniyle (90° − rota açısı) girilir, faktör yine mesafeyle çarpılır.
- Boylamlongitude farkını bulmak için: orta enlemle girilir, fark-ı arz bu faktöre bölünür.
Örnek 3 (özgün): Bir gemi 36°25’K, 011°50’B mevkiinden 128° rotada 40 mil yol alıyor. Varış mevkii nedir?
- Rota 128°, 90°–180° aralığında olduğundan açı güneyden doğuya ölçülür: 180° − 128° = 52° (S52°D). Tümler açı: 90° − 52° = 38°.
- Tabloda 52°’ye eşit veya küçük en büyük değer 49°’dur → faktör 0,6. Enlem farkı = 40 × 0,6 = 24′.
- Rota güney bileşenli olduğundan enlem azalır: 36°25’K − 24′ = 36°01’K.
- Tabloda 38°’ye eşit veya küçük en büyük değer 31°’dir → faktör 0,8. Fark-ı arz = 40 × 0,8 = 32′.
- Orta enlem = (36°25′ + 36°01′) / 2 = 36°13’K.
- Tabloda 36°’ye eşit veya küçük en büyük değer 31°’dir → faktör 0,8. Boylam farkı = 32 ÷ 0,8 = 40′.
- Rota doğu bileşenli ve başlangıç boylamı Batı olduğundan, doğuya hareket Batı boylamını azaltır: 011°50’B − 40′ = 011°10’B.
Sonuç: Enlem 36°01’K, Boylam 011°10’B.
Boş Bir Kağıttan Harita Çizmek
Ölü hesabı çizecek hazır bir mevki plançetesi (plotting sheet) yoksa, bir Mercator plançetesi iki alternatif yöntemden biriyle elle çizilebilir; her ikisi de enlemin genişlemesini yaklaşıklayan bir sekant grafiğine dayanır.
Birinci yöntem (boylam ölçeğinden başlanarak):
- İstenen aralıkla eşit aralıklı bir dizi düşey çizgi çizilir; bunlar meridyenlerdir ve istenen aralıkla (1′, 2′, 5′, 10′, 30′, 1° vb.) etiketlenir.
- Sayfanın ortasından, bölgenin orta enlemine karşılık gelen bir paralel temsil eden yatay bir çizgi çizilir ve etiketlenir.
- Uygun bir noktadan (örneğin merkez meridyenle orta enlem paralelinin kesişiminden) yatayla orta enlem değerine eşit açı yapan bir eğik çizgi çizilir.
- Ek paraleller çizilip etiketlenir; eğik çizginin meridyenler arasındaki uzunluğu, paraleller arası dik mesafeyi verir.
- Eğik çizgi uygun birimlere bölünür; 1′ seçilirse bu ölçek hem enlem hem mil ölçeği olarak, meridyenden yatay ölçülerek de boylam ölçeği olarak kullanılabilir.
İkinci yöntem (enlem ölçeğinden başlanarak):
- Sayfanın merkezine, istenen ölçekte 1° (veya başka uygun bir birim) enleme eşit yarıçaplı bir çember çizilir.
- Çemberin merkezinden geçen ve üstte/altta çembere teğet olan yatay çizgiler çizilir; bunlar paralellerdir ve istenen aralıkla (her 1°, 30′ vb.) etiketlenir.
- Çemberin merkezinden yatayla orta enlem değerine eşit açı yapan bir çizgi çizilir.
- Meridyenler çizilir: ilki çemberin merkezinden geçen düşey çizgi, ikincisi eğik çizgiyle çemberin kesiştiği noktadan geçen düşey çizgidir; ek meridyenler aynı aralıkla çizilir.
- Eğik çizgi uygun birimlere bölünür; aynı şekilde hem enlem/mil ölçeği hem de boylam ölçeği olarak kullanılabilir.
Her iki yöntem de aynı sonucu verir. Birincisi, plançetenin boylam sınırları ölçeği belirlediğinde; ikincisi, enlem kapsamı daha önemli olduğunda tercih edilir. Her iki yöntem de sayfanın tamamında sabit bir enlem-boylam ilişkisi varsayar ve Dünya’nın basıklığını hesaba katmaz; pratik seyirde bu ihmal edilebilir bir sınırlamadır.
Almanaksız Bir Gökyüzünü Okumak
Ölü hesap tek başına yeterli olmadığında, gökyüzü almanaksız da bir bilgi kaynağına dönüşebilir. Elde yalnızca bir önceki yıla ait almanak varsa, Güneş, Aries noktası ve yıldızlar için ciddi hata yaratmadan kullanılabilir. Daha iyi doğruluk isteniyorsa, Güneş’in deklinasyonu için almanağa doğru zamandan (almanak yılı ile doğru yıl arasındaki yıl sayısı) × 5 sa 49 dk kadar erken bir zamanla girilir (29 Şubat’lar için 24 saat eklenir).
Almanak hiç yoksa, Güneş’in deklinasyonu şu şekilde kabaca yaklaşıklanabilir:
- Verilen tarihten en yakın gündönümüne (21 Haziran veya 22 Aralık) kaç gün olduğu sayılır.
- Bu sayı, verilen tarihi kendisiyle gündönümü arasına alan ekinoksla (21 Mart veya 23 Eylül) gündönümü arasındaki gün sayısına bölünür.
- Sonuç 90° ile çarpılır; bulunan açıyla daha önce tanıtılan traverse tablosuna girilip faktör alınır.
- Bu faktör 23,45° (Dünya’nın eksen eğikliği) ile çarpılır; sonuç yaklaşık deklinasyondur. Yön, tarihin hangi gündönümüne yaklaştığından bilinir.
Örnek 4 (özgün): Tarih 10 Kasım. Güneş’in yaklaşık deklinasyonu nedir?
- En yakın gündönümü 22 Aralık’tır (kış gündönümü); 10 Kasım’dan 22 Aralık’a 42 gün vardır (Kasım’da kalan 20 gün + Aralık’ın 22 günü).
- 10 Kasım, 23 Eylül (sonbahar ekinoksu) ile 22 Aralık arasında olduğundan referans ekinoks 23 Eylül’dür; bu iki tarih arası 90 gündür (Eylül’de kalan 7 + Ekim 31 + Kasım 30 + Aralık 22).
- Oran = 42 / 90 = 0,4667; × 90° = 42,0°.
- Traverse tablosunda 42°’ye eşit/küçük en büyük değer 41°’dir → faktör 0,7.
- Deklinasyon ≈ 23,45° × 0,7 = 16,415° ≈ 16,4°. 22 Aralık’a (kış gündönümü) doğru gidildiğinden deklinasyon Güney’dir.
Sonuç: Deklinasyon ≈ 16,4° Güney.
Enlem biliniyorsa, herhangi bir cismin deklinasyonu bir meridyen yüksekliği gözlemiyle de bulunabilir; bu, standart meridyen yüksekliği probleminin ters çözümüdür. Doğru zamanın bilinmediği durumlarda, geçişten önce ve sonra birkaç yükseklik ölçülüp milimetrik kağıda (dikey eksende yükseklik, yatay eksende zaman) işaretlenir; noktalardan geçen bir eğri çizilerek en yüksek (alt geçişte en düşük) değer okunur.
Örnek 5 (özgün): Bir geminin enlemi 25°38’K’dir. Güneş meridyen geçişinde güney yönünde gözleniyor; gözlenen yükseklik 52°49’dir. Güneş’in deklinasyonu nedir?
- Zenit uzaklığı = 90° − 52°49′ = 37°11′.
- Güneş gözlemcinin güneyinde olduğundan ve zenit uzaklığı (37°11′) gözlemcinin enleminden (25°38′) büyük olduğundan, Güneş’in konumu ekvatoru geçer: Deklinasyon = Enlem − Zenit Uzaklığı = 25°38′ − 37°11′ = −11°33′.
- Negatif değer Güney yarımküreyi gösterir.
Sonuç: Deklinasyon = 11°33′ Güney.
Aries noktasının Greenwich saat açısıhour angle (GHA♈) da almanaksız kabaca bulunabilir. Kural: GHA♈, 23 Eylül’de GMT’ye (açısal birimde) eşit kabul edilir; bu tarihten sonraki her gün için 1° eklenir. Birkaç kontrol noktası:
| Tarih | Yaklaşık GHA♈ |
|---|---|
| 23 Eylül | GMT’ye eşit |
| 22 Aralık | ≈ 90° |
| 21 Mart | ≈ 180° |
| 21 Haziran | ≈ 270° |
Bu değer birkaç derecelik hata taşıyabileceğinden, daha iyi bilgi varsa kullanılmamalıdır. Bir cismin saat açısı, kendi SHA’sı ile Aries’in saat açısının toplamına eşittir. Aynı yaklaşıklıkla Güneş’in GHA’sı GMT ± 180° (12 sa) olarak da alınabilir; daha iyi sonuç için almanaktan zaman denklemi (equation of time) beş veya on günlük aralıklarla bir tabloya çıkarılıp acil seyir çantasına eklenebilir.
Sekstantsız da Olur: Doğaçlama Yükseklik Ölçümü
Sekstant yokluğunda yapılabilecek doğaçlamalar o kadar çeşitlidir ki, hemen her koşulda biraz beceriyle yükseklik ölçecek bir düzenek üretilebilir. Sonuçlar en iyi ihtimalle yaklaşık olur, ancak birden fazla gözlem alınıp ortalaması alınırsa doğruluk artar; yaklaşık da olsa bir ölçüm, bir tahminden her zaman daha iyidir. İki genel doğaçlama türü vardır:
1. Daire yöntemi: Bir seyir tahtası (maneuvering board), pusula gülü, iletki veya plotter gibi herhangi bir dairesel derece skalası, yükseklik veya zenit uzaklığını doğrudan ölçmek için kullanılabilir — bu, antik astrolabın ilkesidir. Örnek bir kurulum:
- Merkeze bir çivi konur; 90° derecesinden bir ağırlık, 270° derecesine bir tutma ipi bağlanır.
- Ağırlık düşey referansı sağlarken 0°–180° çizgisi yatay konuma getirilir.
- Tahta, Güneş’le hizalanana kadar azimutta döndürülür.
- Merkez çivinin gölgesinin daire yayıyla kesiştiği nokta, Güneş’in merkezinin yüksekliğini verir.
Bir başka değişkende 0° ve 180° noktalarına birer çivi konur; bir gözlemci bu çivi hattı boyunca ufka bakarken bir yardımcı yüksekliği okur. Her seride yarı okumalar için düzenek ters çevrilmelidir; genel olarak daire yöntemi, dik üçgen yönteminden daha isabetli sonuç verir.
2. Dik üçgen yöntemi: Bir taşıma çubuğu (cross-staff), açıyı doğrudan ölçerek veya üçgeni yeniden kurarak çözülebilecek bir veya daha fazla dik üçgen oluşturmak için kullanılabilir. Bu yöntemin birçok türevi vardır:
- Uzunluğu boyunca birbirine dik kalacak şekilde hareket eden iki tahta parçası: uzun kol göze tutulur, kısa kolun üst kenarı gök cismiyle, alt kenarı ufukhorizonla hizalanır. Kısa kolun yarısının uzunluğunun, gözle kısa kolun uzun kol üzerindeki kesişimi arasındaki mesafeye bölümü, yarım yüksekliğin (yalnızca tek üçgen kullanılıyorsa tüm yüksekliğin) tanjantını verir.
- Cetvel/çubuk yöntemi: Bir cetvel veya çubuk kolun ucunda tutulur. Cetvelin üst ucu gök cismiyle, baş parmağın üstü ufukla hizalanır; cetvel düşey tutulur. Baş parmak üstünden cetvelin ucuna kadar olan uzunluğun, gözden baş parmağın üstüne olan mesafeye bölümü, gözlenen açının tanjantını verir. Ortalama bir gözlemci için, göz-cetvel mesafesi 25 inç varsayıldığında, cetvel üzerindeki her bir inç yaklaşık 2,3°’lik bir açıya karşılık gelir; bu ilişki yaklaşık 20°’lik yükseklere kadar geçerlidir.
Örnek 6 (özgün): Bir gözlemci, gözünden 25 inç uzaklıkta tuttuğu bir cetvelde, ufuk çizgisinin üzerinde 6,5 inçlik bir uzunluk ölçüyor. Gök cisminin yaklaşık yüksekliği nedir?
- Bilinen ilişki: 25 inç göz mesafesinde her inç ≈ 2,3°.
- Yükseklik ≈ 6,5 × 2,3° = 14,95° ≈ 15,0°.
Bu ilişkinin doğruluğu, gökyüzündeki bilinen açılarla karşılaştırılarak denetlenebilir; yıldızlar arası açısal uzaklıklar sight reduction yöntemleriyle hesaplanabilir. Bazı iyi bilinen yıldız çiftleri:
| Yıldız Çifti | Açısal Uzaklık |
|---|---|
| Orion Kemeri’nin uç yıldızları | 2,7° |
| Büyük Ayı’nın işaret yıldızları | 5,4° |
| Rigel — Orion Kemeri | 9,0° |
| Pegasus karesinin doğu kenarı | 14,0° |
| Dubhe (Polaris’e yakın işaretçi) — Mizar (kepçe sapının ikinci yıldızı) | 19,3° |
Kol boyu uzatılmış bir parmak veya kalemle de yaklaşık 6°’lik bir açı tahmin edilebilir: baş yana yatırılıp önce bir göz, sonra diğeri kapatılarak parmağın gökte ne kadar kaydığı gözlenir.
Bir çiviyle oluşturulan gölgenin uzunluğu da bir yükseklik üçgeninin kenarı olarak kullanılabilir: çivinin yüksekliğinin gölgenin uzunluğuna bölümü Güneş merkezinin yüksekliğinin tanjantını, gölgenin uzunluğunun çivi ucundan gölge ucuna olan eğik mesafeye bölümü ise kosinüsünü verir. Düzenek bir kova suda yüzdürülerek yatay tutulur ve serinin yarısı tahta 180° döndürülerek okunur.
Yükseklik azaldıkça üçgen küçülür; gök ufkunda düz bir çizgi hâline gelir. Üst veya alt kenar ufka teğet olduğunda (sekstant yüksekliği o an 0° olduğundan) yükseklik ölçmek için hiçbir alete gerek yoktur.
Her Ölçümün Bir Payı Vardır: Düzeltmeler ve Hesap
Yükseklikler bir deniz sekstantıyla ölçülüyorsa, olağan sekstant yükseklik düzeltmeleri geçerlidir. Almanak düzeltme için elde değilse, her hata kaynağı ayrı ayrı düzeltilebilir:
- İndeks hatası: Belirlenip tüm gözlemlere uygulanır, ya da sekstant bu hatayı gidermek üzere ayarlanır.
- Refraksiyon: Her zaman eksi işaretlidir ve tüm gözlemlere uygulanır.
| Yükseklik | 5° | 6° | 7° | 8° | 10° | 12° | 15° | 21° | 33° | 63° | 90° |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Refraksiyon | 9′ | 8′ | 7′ | 6′ | 5′ | 4′ | 3′ | 2′ | 1′ | 0′ | 0′ |
Ufuk gözlemi için değer 34’dür. 0,1°’lik doğruluk yeterliyse, 5°–18° arası yüksekliklerde 0,1°’lik bir düzeltme uygulanır, daha büyük yüksekliklerde düzeltme uygulanmaz.
– Dip (göz yüksekliği) düzeltmesi: Yaklaşık olarak göz yüksekliğinin (fit cinsinden) kareköküne eşittir (yay dakikası cinsinden); her zaman eksi işaretlidir ve ufkun referans alındığı tüm gözlemlere uygulanır. 0,1°’lik doğruluk kabul edilebiliyorsa küçük bir teknede dip düzeltmesi gerekmez.
– Yarı çap düzeltmesi: Güneş ve Ay için yaklaşık 16′ olup diğer cisimlere veya merkez gözlemlerine uygulanmaz; alt kenar gözlenmişse artı, üst kenar gözlenmişse eksi işaretlidir.
– Paralaks: Yalnızca Ay gözlemlerine uygulanır (her zaman artı); yaklaşık değeri, traverse tablosuna yükseklikle girilip alınan faktörün 57′ ile çarpılmasıyla bulunur.
Sıfır göz yüksekliğinde, ufuktaki gök cisimleri için toplam düzeltmeler şöyledir:
| Cisim | Alt Kenar | Üst Kenar |
|---|---|---|
| Güneş | −18′ | −50′ |
| Ay | +39′ | +7′ |
| Yıldız/Gezegen | −34′ | — |
Dip, bu değerlere cebirsel olarak eklenir. Sekstant yüksekliği sıfır olduğundan, gözlenen yükseklik doğrudan toplam düzeltmeye eşittir.
Yükseklik Hesabı (Sight Reduction): Mevcutsa sight reduction tabloları kullanılmalıdır. Yoksa almanaktaki kompakt sight reduction tabloları kullanılır. Trigonometrik tablolar ve gerekli formüller varsa, bunlar da amaca hizmet eder. Yalnızca formüller ve trigonometrik fonksiyonların yaklaşık değerlerini bulmak için bir yol varsa, bu değerler grafiksel yöntemle (bir seyir tahtası üzerinde) elde edilebilir. Ne tablo ne formül varsa, mürettebatın matematik bilgisi değerlendirilmeli, formül biliniyor ama tablo yoksa yaklaşık trigonometrik değerler grafiksel yoldan bulunmalıdır.
Bulmacanın Son Parçası: Enlem ve Boylam
Enlem bulmak için birkaç yöntem vardır; hiçbiri doğru zaman gerektirmez:
- Meridyen yüksekliği: Deklinasyonu bilinen herhangi bir cismin meridyen yüksekliğiyle enlem bulunabilir. Doğru zaman, boylam bilgisi ve almanak varsa gözlem tam geçiş anında yapılabilir; bunlardan biri eksikse veya hassas bir yükseklik ölçüm aleti yoksa, geçişten önce ve sonra birkaç yükseklik alınıp milimetrik kağıda işlenmesi ve eğriden en yüksek (alt geçişte en düşük) değerin okunması tercih edilir.
- Polaris ile enlem: Ekvator ile yaklaşık 60°K arası, Polaris’in yüksekliğine bir düzeltme uygulanarak enlem doğrudan bulunabilir. ε Cassiopeiae (Kassiopeia’nın son yıldızı) ile Polaris hemen hemen aynı SHA değerine sahiptir; Büyük Ayı’nın son yıldızı (Alkaid) ise bunların neredeyse tam karşısındadır. Bu üç yıldız (ε Cassiopeiae, Polaris, Alkaid) Kuzey Gök Kutbu’ndan geçen bir doğru oluşturur. Bu doğru yatay konumdayken düzeltme sıfırdır; düşey konumdayken 56’lık azami düzeltme uygulanır (Alkaid üstteyse gözlenen yüksekliğe eklenir, ε Cassiopeiae üstteyse çıkarılır). Ara konumlarda, doğrunun düşeyle yaptığı açı tahmin edilip 56′ bu açının traverse tablosundaki faktörüyle çarpılır.
- Gün uzunluğuyla enlem: Gün doğumu ile gün batımı arasındaki sürenin enleme göre değiştiği gerçeğinden yararlanılır. Gözlenen gün uzunluğu, doğuya kat edilen her 15′ boylam için 1 dakika eklenerek, batıya kat edilen her 15′ boylam için 1 dakika çıkarılarak düzeltilir. Bu yöntemle bulunan enlem, meridyen geçişi anındaki değerdir (meridyen geçişi gün doğumu ile batımı arasında yaklaşık ortadadır, bu yüzden yarı aralık gözlenip ikiyle çarpılabilir). Bu yöntem ekinoks zamanlarına yakın kullanılamaz ve ekvator yakınında değeri düşüktür.
- Zenitteki cisimle enlem: Zenitteki bir cismin deklinasyonu, gözlemcinin enlemine eşittir. Yükseklik ölçecek bir araç yoksa, ağırlıklı bir ip başın üzerinde sarkıtılarak zenit noktasının konumu belirlenebilir.
Boylam bulmak, enlemden farklı olarak doğru Greenwich saatinin bilinmesini gerektirir. Bu yöntemlerin tümü, bir olgunun yerel olarak gerçekleştiği Greenwich saatinin not edilmesine ve aynı olgunun Greenwich’te gerçekleştiği saati (veya eşdeğer bilgiyi) veren bir tabloya dayanır:
- Meridyen geçişiyle boylam: Bir cisim yerel gök meridyeninde iken, GHA değeri gözlemci Batı boylamındaysa doğrudan boylama, Doğu boylamındaysa 360° − boylama eşittir. Yerel geçiş zamanının GMT’si belirlenip bir GHA tablosu (veya Greenwich meridyeni geçiş zamanı) varsa boylam hesaplanabilir. Yalnızca zaman denklemi mevcutsa yöntem Güneş’le kullanılabilir.
- Doğuş/batış zamanıyla boylam: Gözlenen gün doğumu veya batımı GMT’siyle almanakta tablo hâlinde verilen yerel ortalama zamanı (LMT) arasındaki fark, zaman biriminden açısal birime çevrilerek boylamı verir. Ay için, tablo değeri boylama göre düzeltilmelidir; gezegen ve yıldızlar için doğuş/batış zamanı hesaplanabilir veya gök meridyeni düzlemi diyagramıyla yaklaşık bulunabilir.
- Ters kullanım: Her iki yöntem de tersine çevrilerek durmuş bir saatin ayarlanmasında veya boylam biliniyorsa bir saatin doğruluğunun denetlenmesinde kullanılabilir. Saat başlatılıp geçişten önce ve sonra birkaç kez (veya geçişten önce ve sonra eşit yüksekliklerde) yükseklik ölçülür; bu gözlemlerin zamanlarından meridyen geçişinin tam saat zamanı bulunur. Bu zamanla doğru geçiş zamanı arasındaki fark, saati ayarlamak için gereken düzeltme miktarıdır.
Özet
- Elektronik sistemlerin arızalanması ihtimaline karşı önceden hazırlanmış bir acil seyir çantası ve düzenli pratik, acil durumda seyri sürdürebilmenin temelidir.
- Pusula hatası, gök cisimlerinin bilinen açısal davranışlarından (Polaris, meridyen geçişi, asal düşey, doğuş/batış azimutu) veya denize atılan bir cisimle yapılan dönüş manevrasından hesaplanabilir.
- Ölü hesap, hiçbir zaman devre dışı kalmayan tek seyir yöntemidir; basitleştirilmiş bir traverse tablosuyla matematiksel olarak da yürütülebilir; hazır bir plançete yoksa bir Mercator plançetesi elle de çizilebilir.
- Almanak yokluğunda deklinasyon, GHA ve zaman denklemi kabaca yaklaşıklanabilir; bu yaklaşıklamalar acil durum standartlarına göre yeterlidir.
- Sekstant yokluğunda yükseklik, daire (astrolab) veya dik üçgen (cetvel/cross-staff) yöntemleriyle doğaçlama olarak ölçülebilir; sekstant düzeltmeleri de almanaksız ayrı ayrı hesaplanabilir.
- Enlem, zamana ihtiyaç duymayan birkaç yöntemle (meridyen yüksekliği, Polaris, gün uzunluğu, zenit cismi) bulunabilirken; boylam bulmak her zaman doğru Greenwich saatinin bilinmesini gerektirir.
Kaynak: Bowditch Pub. 9, Part 6 (Ch. 26 — Acil Durumda Seyir)