Bölüm 6 Sight Reduction (Rasat İndirgeme ve Mevki Tayini)

 

 

1. Rasat İndirgemeye Giriş ve Temel Prensip

  • Rasat İndirgeme (Sight Reduction) Nedir? Sekstantla ölçülen açısal yüksekliğin, zaman kayıtları ve almanak verileri kullanılarak harita üzerine çizilebilecek bir mevki hattına (Line of Position – LOP) dönüştürülmesi işlemidir.
  • Eşit Yükseklik Çemberi İlkesi:

– Bir gök cismicelestial bodynin yeryüzündeki izdüşüm noktasına Coğrafi Mevki (Geographical Position – GP) denir.

– Bir gök cismini aynı anda aynı açısal yükseklikte (Ho) gören tüm gözlemciler, merkezi cismin GP’si olan bir çember üzerinde yer alır. Cismin yüksekliği ne kadar büyükse çemberin yarıçapı o kadar küçük, GP’ye o kadar yakındır.

– Bu çemberin yarıçapı binlerce deniz milinautical mileni bulduğu için haritaya doğrudan bir çember çizilemez; gözlemcinin bulunduğu bölgedeki küçük yay parçası bir doğru (mevki hattı) olarak kabul edilir (Marcq Saint-Hilaire veya İntersept Yöntemi).

 

2. Rasat İndirgemede Altı Temel Adım

  1. Gözlenen Yüksekliğin (Ho) Bulunması: Sekstanttan okunan ham yükseklik (Hs); alet/indeks hatası (IC), göz yüksekliği payı (Dip) ve atmosferik kırılma/yarıçap/paralaks düzeltmeleri uygulanarak gerçek gözlenen yüksekliğe (Ho) çevrilir.
  1. GHA ve Deklinasyonun Belirlenmesi: Rasat anındaki GMT zamanı ile almanağa girilerek cismin tam koordinatları (GHA ve Dec) hesaplanır.
  1. Varsayılan Mevki (AP – Assumed Position) Seçimi:

– Pub. 229 tablolarında çift enterpolasyondan kaçınmak için Yerel Saat Açısıhour anglenı (LHA) tam derece yapacak bir AP boylamlongitudeı seçilir:

– Batı boylamında: AP Boylamı = GHA – İstenen Tam LHA

– Doğu boylamında: AP Boylamı = İstenen Tam LHA – GHA

– AP enlemlatitudei olarak geminin tahmini (DR) enlemine en yakın tam derece seçilir.

  1. Hesaplanan Yükseklik (Hc) ve Semtin (Zn) Bulunması: AP enlemi, tam LHA ve cismin deklinasyonu ile Pub. 229 tablolarına girilerek cismin o mevkide olması gereken yüksekliği (Hc) ve yönü (Zn) bulunur.
  1. İnterseptin (a) Hesaplanması:

– Formül: a = |Ho – Hc| (Deniz mili cinsinden fark).

– Yön Kuralı (Ho Mo To): Gözlenen yükseklik (Ho) hesaplanandan (Hc) büyükse intersept cismin GP’sine DOĞRU (Toward – T); küçükse cisimden UZAĞA (Away – A) doğru ölçülür. (“Coast Guard Academy: Computed Greater Away”).

  1. Mevki Hattının (LOP) Çizilmesi: Haritada AP işaretlenir, Zn doğrultusunda intersept mesafesi kadar gidilir ve varılan noktadan Zn doğrultusuna dik (90 derece) bir doğru çizilir.

3. Farklı Gök Cisimlerinin İndirgeme Özellikleri

  • Yıldız Rasadı: Yarıçap (SD) veya paralaks düzeltmesi yoktur. SHA Aries üzerinden hesaplanır. Deklinasyon 3 gün boyunca sabittir (d düzeltmesi yoktur).
  • Güneş Rasadı: Alt kenar (LL) veya üst kenar (UL) rasadına göre yarıçap ve kırılma düzeltmeleri uygulanır. Standart dışı hava sıcaklığı ve basınç varsa ek düzeltme yapılır.
  • Gezegen Rasadı: Venüs ve Mars için Dünya’ya yakınlıkları nedeniyle mevsimsel ek düzeltme uygulanır. GHA hesabında v düzeltmesi yapılır.
  • Ay Rasadı: Dünya’ya en yakın cisim olduğundan Yatay Paralaks (HP) düzeltmesi çok büyüktür ve mutlaka uygulanır. Üst kenar rasatlarında almanağa özgü sabit -30′ ilave düzeltme bulunur.

 

4. Meridyen Geçişi ile Enlem ve Boylam Tayini (Local Apparent Noon – LAN)

Güneş tam öğle vakti gözlemcinin meridyeninden geçerken seyir üçgeni düz bir kuzey-güney çizgisine dönüşür; küresel trigonometri gerekmeksizin doğrudan kesin mevki verir:

  • Öğle Rasadı ile Enlem Tayini:

1. Güneşin en tepeye ulaştığı andaki sekstant yüksekliği düzeltilerek Ho bulunur.

2. Zenit Mesafesi hesaplanır: z = 90 – Ho.

3. İsimlendirme: Gözlemci Güneş’in kuzeyinde kalıyorsa z Kuzey (N), güneyinde kalıyorsa Güney (S) olarak adlandırılır.

4. z ile Güneş’in o anki deklinasyonu (Dec) karşılaştırılır:

– İkisi aynı isimliyse (ikisi de N veya ikisi de S): Enlem = z + Dec

– İkisi farklı isimliyse (biri N, diğeri S): Enlem = |z – Dec| (Büyük olanın adını alır).

  • Öğle Rasadı ile Boylam Tayini:

– Güneş tam meridyen geçişimeridian passage yaptığı anda Yerel Saat Açısı LHA = 000 derecedir.

– Bu anın tam GMT vakti tespit edilerek Güneş’in o saniyedeki GHA’sı bulunur.

– Batı boylamında Boylam = GHA; Doğu boylamında Boylam = 360 – GHA olur.

 

5. Kutup Yıldızı ile Enlem Tayini (Latitude by Polaris)

  • Polaris gök kutbuna 1 dereceden daha yakın bir mesafede dairesel yörüngede döndüğü için ufukhorizontan yüksekliği doğrudan gözlemcinin enlemine çok yakındır.
  • Formül: Enlem = Ho – 1° 00.0′ + A0 + A1 + A2
  • A0 düzeltmesi LHA Aries’e, A1 düzeltmesi tahmini enleme, A2 düzeltmesi ise gözlem yapılan aya (tarihe) bağlı olarak Nautical Almanac Polaris cetvelinden alınır (üç düzeltme de daima artıdır).

6. Denizde Günlük Göksel Seyir Rutini (The Day’s Work)

Denizcinin açık denizde gün boyu izlediği standart çalışma akışıdır:

  1. Şafak Öncesi: Sabah alacakaranlık vakti ve geminin o anki tahmini mevkiestimated position (EP)i (DR) hesaplanır.
  1. Sabah Alacakaranlığı: Ufuk aydınlanırken 3-4 parlak yıldız ve gezegenden rasat alınarak sabah fiksi (Morning Fix) elde edilir. Güneş doğarken amplitüd rasadı ile pusula kontrol edilir.
  1. Kuşluk Vakti: Kronometre kurulur, radyo zaman sinyaliyle hatası (CE) ölçülür. Sabah Güneş rasadı alınarak ilk Güneş mevki hattı (Morning Sun Line) elde edilir.
  1. Öğle Vakti (LAN): Meridyen geçişinde Güneş rasadı ile kesin enlem bulunur. Sabahki Güneş hattı geminin rotacoursesı ve hızı boyunca öğle vaktine kaydırılarak (advanced LOP) öğle fiksi (Noon Fix) oluşturulur.
  1. İkindi Vakti: İkinci bir Güneş hattı alınır; gerekirse öğle hattı kaydırılarak yeni bir mevki elde edilir. Güneş semti ile pusula tekrar kontrol edilir.
  1. Akşam Alacakaranlığı: Gün batımında amplitüd kontrolü yapılır. Alacakaranlıkta yıldız ve gezegenlerden akşam fiksi (Evening Fix) atılarak gece seyrine girilir.