Bölüm 2 Instruments for Celestial Navigation (Göksel Seyir Aletleri)
1. Deniz Sekstantı ve Çalışma İlkesi
- Kullanım Amacı: Deniz sekstantı, gök cisimlerinin deniz ufkundan olan açısal yüksekliğini ölçmek için kullanılır. Gerektiğinde dikey açı ile mesafe bulma veya iki sahil hedefi arasındaki yatay açıyı ölçme amacıyla da kullanılabilir.
- Optik Prensip (Çift Yansıma Kuralı):
– Işık bir düzlem aynadan yansıdığında gelme açısı yansıma açısına eşittir.
– Aynı düzlemde art arda iki yansımaya uğrayan bir ışının ilk doğrultusu ile son doğrultusu arasındaki açı, iki yansıtıcı yüzey (büyük ayna ve küçük ayna) arasındaki açının tam iki katıdır.
– Bu kural sayesinde, sekstant yayının fiziki olarak 60 derecelik bir yay parçası (dairenin 1/6’sı) olmasına rağmen 120 dereceye kadar olan açılar ölçülebilir. Yaya basılan dereceler bu iki kat ilişkisine göre numaralandırılmıştır.
2. Sekstant Parçaları ve Okuma Düzeni
- Ana Gövde ve Parçalar:
– Gövde ve Yay (Limb / Arc): Genellikle pirinç veya alüminyumdan üretilir. Yayın üzerinde derece bölüntüleri yer alır.
– Alhidade (Index Arm): Yayın merkezinde dönen hareketli koldur.
– Büyük Ayna (Index Mirror): Alhidadenin dönme ekseni üzerine monte edilmiş, tamamen yansıtıcı aynadır.
– Küçük Ayna (Horizon Glass): Gövdeye sabitlenmiş, yarısı aynalı (yansıtıcı), yarısı şeffaf camdır. Ufuk doğrudan şeffaf kısımdan görülürken, gök cismicelestial bodynin görüntüsü büyük aynadan buraya yansır.
– Renkli Camlar (Shade Glasses): Güneş gibi parlak cisimlere bakarken gözü korumak ve parlamayı kesmek için kullanılır.
– Dürbün: Ufuk aynası hizasında, net bir görüntü sağlamak üzere gövdeye paralel takılır.
- Mikrometre Tamburlu Sekstant (Micrometer Drum Sextant):
– Modern gemilerde kullanılan standart tiptir.
– Derece, alhidadenin yay üzerindeki işaretinden okunur.
– Dakika, alhidade kolundaki tambur üzerinden okunur (tamburun bir tam turu 1 dereceye karşılık gelir).
– Dakika kesirleri (0.1 dakika hassasiyetiyle), tamburun yanındaki verniye (nonius) çizgisinin tambur çizgileriyle çakışmasından okunur.
3. Rasat Alma Teknikleri ve Püf Noktaları
- Sekstantı Sallamak (Rocking the Sextant): Rasat sırasında aletin tam düşey düzlemde tutulduğundan emin olmak için sekstant hafifçe sağa ve sola eğilir. Bu esnada cisim bir yay çizer. Yayın en alt noktası (tepe noktası), sekstantın ufka tam dik olduğu andır; temas anı tam bu noktada yakalanmalıdır.
- Güneş Rasadı: Güneşin alt veya üst kenarı (genellikle alt kenar – lower limb) ufka tam teğet getirilir.
- Yıldız ve Gezegen Rasadı: Yıldız ve gezegenlerin belirgin bir kenarı olmadığından, ışık noktasının tam merkezi ufuk çizgisine oturtulur. Ufkun net, yıldızların ise henüz görülebildiği alacakaranlık (twilight) vakitlerinde alınır.
- Zaman Tespiti: Yükseklik tam temas ettiği anda saniyesi saniyesine zaman (mark) kaydedilmelidir. 4 saniyelik bir zaman hatası, boylamlongitudeda 1 deniz milinautical mile hataya yol açar.
4. Sekstant Hataları ve Düzeltmeleri
A. Ayarlanamayan Hatalar (Alet Hatası / Instrument Error)
İmalat aşamasından kaynaklanır, seyirci tarafından sahada düzeltilemez; değeri tespit edilip her ölçüme cebirsel olarak uygulanır:
- Prizmatik Hata: Ayna veya filtre camlarının yüzeylerinin birbirine tam paralel olmamasından kaynaklanır.
- Bölüntü Hatası: Yay veya tambur üzerindeki çizgi aralıklarının kusurlu işlenmiş olmasıdır.
- Merkezleme Hatası: Alhidadenin dönüş merkezinin, yayın eğrilik merkeziyle tam çakışmamasından doğar.
B. Seyirci Tarafından Düzeltilebilir Hatalar
Bu hatalar belirli bir sıra dahilinde kontrol edilmeli ve alet üzerindeki ayar vidalarıyla giderilmelidir:
- Büyük Ayna Diklik Hatası (Perpendicularity Error):
– Kontrol: Alhidade yaklaşık 35-40 dereceye alınır, büyük aynaya eğik bakılarak yayın aynadaki yansıması ile doğrudan görünen yayın düz bir çizgi oluşturup oluşturmadığına bakılır.
– Ayar: Kırılma varsa büyük aynanın arkasındaki vidayla ayna gövdeye dik hale getirilir.
- Yan Hata (Side Error):
– Kontrol: Küçük aynanın gövdeye dik olmamasından kaynaklanır. Gösterge sıfıra alınıp ufka veya bir yıldıza bakılırken tambur ileri geri oynatıldığında yansıyan görüntü doğrudan gerçek görüntünün üzerinden geçmelidir; sağa veya sola kayıyorsa yan hata vardır.
– Ayar: Küçük aynanın arkasındaki birinci vidayla düzeltilir.
- Kolimasyon Hatası (Collimation Error):
– Dürbün optik ekseninin sekstant gövde düzlemine paralel olmamasıdır. Ölçülen yüksekliklerin gerçekte olduğundan büyük çıkmasına neden olur. Dürbün bileziğindeki vidalarla ayarlanır.
- İndeks Hatası (Index Error):
– Yukarıdaki üç hata giderildikten sonra geriye kalan, alhidade tam sıfırdayken büyük ve küçük aynanın birbirine paralel olmamasından kaynaklanan hatadır.
– Tespiti: Sekstant sıfıra ayarlanıp deniz ufkuna bakılır. Ufkun aynadaki görüntüsü ile doğrudan görüntüsü tam çakışmıyorsa indeks hatası vardır. Ufuk çizgisi tek bir hat olana kadar tambur çevrilir; tamburda okunan değer indeks hatasıdır.
– Uygulama Kuralı: Hata sıfırın sağında (yay üzerinde / on the arc) kalıyorsa ölçülen değerden çıkarılır (-). Sıfırın solunda (yay dışında / off the arc) kalıyorsa ölçülen değere eklenir (+). (“If it’s on, it’s off; if it’s off, it’s on”).
5. Yapay Ufuk (The Artificial Horizon)
- Kullanım Yeri: Doğal deniz ufkunun sis, kara engeli veya gece nedeniyle görünmediği durumlarda (veya karada) kullanılır.
- İlke: Rüzgardan korunmuş bir cıva kabı, koyu renkli sıvı tepsisi veya yatay bir ayna yapay ufuk görevi görür. Sekstant ile cismin doğrudan görüntüsü ile sıvıdaki yansıması çakıştırılır.
- Hesap Farkı: Ölçülen açı gerçek yüksekliğin iki katıdır. Bu değer 2’ye bölünür. Yapay ufuk kullanıldığında göz yüksekliği düzeltmesi (Dip / Göz Payı) uygulanmaz.
6. Zaman Ölçerler ve Deniz Kronometreleri
- Mekanik Deniz Kronometresi:
– Sıcaklık değişimlerini dengeleyen özel balans çarkı ve zemberek gerilimini sabit tutan mekanizması olan yüksek hassasiyetli saattir.
– Genellikle Greenwich Ortalama Zamanına (GMT / UT) ayarlanır ve asla durdurulup geri-ileri alınmaz.
– Kronometre Hatası (CE – Chronometer Error): Kronometre zamanı ile gerçek GMT arasındaki farktır (İleri / Fast veya Geri / Slow).
– Günlük Değişim Oranı (Daily Rate): Kronometre hatasının 24 saatte gösterdiği değişimdir. Kararlı bir değişim oranı, kronometrenin güvenilir olduğunu gösterir.
- Kuvars Deniz Kronometreleri:
– Günümüzde mekanik kronometrelerin yerini almıştır. Sıcaklık kompanzasyonlu kuvars osilatörle çalışır. Radyo zaman sinyalleriyle doğrudan senkronize edilebildiği için saat hatası neredeyse sıfıra indirilir.
- Karşılaştırma Saati (Comparing Watch):
– Güvertede rasat anında ana kronometreyi taşımak riskli olduğundan, köprüüstü kırlangıcına kronometreyle saniyesi saniyesine karşılaştırılmış kol saatleri veya dijital kronometreler götürülür.