Bu Derste

Bu dersin sonunda:

  • yapı elemanlarını doğrultularına (boyuna, enine) ve görevlerine (kaplama, ikincil takviye, birincil taşıyıcı, perde) göre sınıflandırabileceksiniz,
  • yükün kaplamadan tekne kirişine kadar hangi yolu izlediğini anlatabileceksiniz,
  • enine, boyuna ve karma posta sistemlerini, avantajları, sakıncaları ve kullanıldıkları gemilerle karşılaştırabileceksiniz,
  • posta aralığını ve posta numaralandırmasını kullanarak gemide bir yeri tarif edebileceksiniz,
  • bir orta kesit planını okuyup üzerindeki kalınlık ve profil gösterimlerini çözebileceksiniz,
  • dış kaplama sıralarının adlarını sayabileceksiniz.

Bölüm 6’da teknenin nasıl eğildiğini, büküldüğünü ve zorlandığını gördük. Bu ders, teknenin bu kuvvetlere karşı iskeletini nasıl kurduğunu anlatır. Bir binada kolonlar, kirişler ve döşemeler nasıl bir düzen içindeyse, gemide de levhalar, takviyeler ve derin taşıyıcılar belirli bir düzen içinde yerleştirilir. Bu düzene posta sistemi denir.

Sistem seçimi bir mühendislik dengesidir. Takviyeleri enine dizerseniz kesit güçlü ve ambar düzgün olur ama uzun bir gemide boyuna mukavemet zayıf kalır. Boyuna dizerseniz tekne hafif ve boyuna güçlü olur ama derin çerçeveler ambara taşar. Gemi tipi, boyu ve taşıdığı yük bu dengede hangi tarafın ağır basacağını belirler.

Dersin ikinci yarısı, zabitin ve sörveyörün en sık baktığı yapı planlarından biri olan orta kesit planını okumayı öğretir. Dip, borda, güverte ve perde elemanlarının ayrıntısı Bölüm 8–11’de, gemi tiplerine göre orta kesitler Bölüm 13’te işlenir.

Temel Kavramlar

  • Boyuna eleman: Gemi boyunca uzanan eleman (omurga, tülani, boyuna, stringer, boyuna perde).
  • Enine eleman: Bordadan bordaya uzanan eleman (döşek, posta, kemere, enine perde).
  • İkincil takviye (secondary stiffener): Kaplamaya kaynaklı, sık aralıklı, küçük kesitli profil.
  • Birincil taşıyıcı (primary supporting member): İkincil takviyeleri taşıyan, seyrek aralıklı, derin kesitli eleman.
  • Posta sistemi (framing system): İkincil takviyelerin ağırlıklı olarak hangi doğrultuda yerleştirildiği.
  • Posta aralığı ve posta numarası: İki takviye arasındaki uzaklık ve gemide boyuna yerin adresi.

Yapı Elemanları Nasıl Sınıflandırılır?

Doğrultularına göre

Boyuna elemanlar (gemi boyunca) Enine elemanlar (borda bordaya)
Omurga Döşekler
Merkez ve yan tülaniler Postalar ve derin postalar
Dip, iç dip, borda ve güverte boyunaları Kemereler ve derin kemereler
Borda stringerleri Enine perdeler
Boyuna perdeler
Dış kaplama, iç dip ve güverte kaplaması

Boyuna elemanlar başta boyuna eğilmeye karşı koyar ve tekne kirişinin kesit modülünü oluşturur (Bölüm 6). Enine elemanlar ise kesitin biçimini korur, su basıncını ve yük ağırlığını taşır ve boyuna elemanlara dayanak olur. Dış kaplama her iki doğrultuda da görev yapar.

Görevlerine göre: yükün izlediği yol

Bir dalganın dış kaplamaya çarptığını düşünelim. Bu yük tekneye dört kademede aktarılır:

  1. Kaplama (plating): Dış kaplama, iç dip, güverte ve perde levhaları. Su basıncını ve yükü ilk karşılayan yüzeydir.
  2. İkincil takviyeler: Kaplamaya kaynaklı, sık aralıklı, küçük kesitli profiller; postalar, boyunalar, kemereler ve perde stifnerleri. Kaplamayı küçük panellere böler, eğilmesini ve burkulmasını önler.
  3. Birincil taşıyıcılar: İkincil takviyeleri taşıyan, seyrek aralıklı ve derin elemanlar; tülaniler, derin postalar, derin kemereler, döşekler ve borda stringerleri. Genellikle sacdan imal edilir.
  4. Perdeler ve tekne kirişi: Birincil taşıyıcıların yükü sonunda enine ve boyuna perdelere, oradan teknenin bütününe aktarılır.
Yapının kademeleri

Bu düzeni bir evin çatısına benzetebilirsiniz: kiremitler (kaplama) latalara (ikincil takviye), latalar mertekler ve aşıklara (birincil taşıyıcı), onlar da duvarlara (perdeler) oturur.

Elemanlar birbirini kestiğinde küçük olanı büyük olanın gövdesinde açılan bir kesikten (slot) geçer; örneğin boyunalar derin postaların gövdesindeki kesiklerden geçer. Kesik çevresi gerektiğinde yaka levhalarıyla (collar plate) kapatılarak güçlendirilir. Derin elemanların gövdeleri yana yatmasınlar diye devrilme braketleriyle (tripping bracket) desteklenir. Elemanların birleştiği köşelerde yükü yayan braketler (bracket) kullanılır.

Takviyeler Hangi Yönde Dizilmeli? Posta Sistemleri

Kaplamayı takviye eden ikincil elemanların ağırlıklı olarak hangi doğrultuda dizildiği geminin posta sistemini belirler. Üç temel sistem vardır.

Posta sistemleri

Enine postalama

Enine postalamada kaplama sık aralıklı enine elemanlarla takviye edilir. Her posta yerinde dipte bir döşek, bordada bir posta ve güvertede bir kemere bulunur; bunlar braketlerle birbirine bağlanarak tam bir enine çerçeve oluşturur. Bu çerçeveleri az sayıda boyuna eleman taşır: dipte merkez ve yan tülaniler, güverte altında güverte tülanileri (güverte görderleri), bordada gerekirse borda stringerleri.

Güçlü yanları: Kesitin biçimini korumada güçlüdür, yapımı basittir ve ambar içinde derin eleman olmadığından ambalajlı yükler için düzgün bir hacim sağlar. Bu yüzden küçük ve orta boy gemilerde, genel kargo gemilerinde ve geleneksel yapılarda yaygındır.

Zayıf yanı: Uzun gemilerde ortaya çıkar. Enine postalar boyuna mukavemete katkı yapmaz; boyuna mukavemeti neredeyse yalnızca kaplama ve birkaç tülani sağlar. Ayrıca güverte ve dip kaplaması boyuna basma altında postalar arasında kolayca burkulur. Sonuç: uzun bir gemide enine sistem kalın ve ağır kaplama gerektirir.

Boyuna postalama (Isherwood sistemi)

Boyuna postalamada kaplama dipte, güvertede ve çoğu zaman bordalarda sık aralıklı boyunalarla (longitudinals) takviye edilir. Boyunalar birkaç metrede bir yerleştirilen derin enine çerçevelerle taşınır: dipte döşekler, bordada derin postalar (web frame), güvertede derin kemereler (deck transverse).

Güçlü yanları: Boyunalar gemi boyunca sürekli olduğundan boyuna mukavemete doğrudan katılır. Kaplamayı boyuna doğrultuda uzun ve dar panellere böldükleri için kaplamanın basma altında burkulmasını da önler. Sonuç: aynı boyuna mukavemet daha hafif bir tekneyle sağlanır.

Sistem İngiliz gemi mühendisi Joseph Isherwood tarafından geliştirilmiş ve 1906‘da patentlenmiştir. Bu sistemle inşa edilen ilk gemi 1908‘de hizmete giren Paul Paix adlı tankerdir. Boyuna sistem başta tankerler olmak üzere hızla yaygınlaştı; bugün tankerlerin, büyük dökme yük gemilerinin ve konteyner gemilerinin büyük kısmı tamamen veya büyük ölçüde boyuna postalıdır.

Zayıf yanı: Derin enine çerçeveler ambarın içine taşar. Sıvı yük taşıyan tankerlerde bu sorun değildir; ama ambalajlı yük taşıyan gemilerde istifi zorlaştırır ve kullanılabilir hacmi azaltır.

Karma postalama

Karma sistemde iki sistem birlikte kullanılır. Bölüm 6’yı hatırlayın: eğilme gerilmesi tarafsız eksenden uzaklaştıkça artar. Bu yüzden gerilmenin en büyük olduğu, tarafsız eksenden en uzak güverte ve dip boyuna postalanır; tarafsız eksene yakın, boyuna gerilmenin düşük olduğu bordalar enine postalanır. Böylece boyuna sistemin mukavemet avantajı ile enine sistemin ambarda düzgün borda yüzeyi sağlama avantajı birleştirilir.

Karma sistem kuru yük gemilerinde ve tek bordalı dökme yük gemilerinde yaygındır. Tek bordalı dökme yük gemilerinde dip, iç dip, alt ve üst kanat tankları boyuna postalı, bu tanklar arasındaki ambar bordası ise enine postalıdır.

Karşılaştırma

Özellik Enine Boyuna Karma
Sık aralıklı takviyeler Postalar, döşekler, kemereler Dip, güverte ve borda boyunaları Dip ve güverte boyunaları, borda postaları
Seyrek aralıklı taşıyıcılar Tülaniler, güverte görderleri, stringerler Derin postalar, döşekler, derin kemereler Derin kemereler, döşekler
Boyuna mukavemete katkı Düşük Yüksek Yüksek (güverte ve dipte)
Kaplama burkulmasına direnç Düşük Yüksek Güverte ve dipte yüksek
Ambar içine taşan yapı Az Fazla Orta
Başlıca kullanım Küçük ve orta boy gemiler, genel kargo gemileri Tankerler, büyük gemiler Kuru yük ve dökme yük gemileri

Gemide Bir Yer Nasıl Tarif Edilir? Posta Aralığı ve Numaraları

Posta aralığı

İki komşu posta (veya boyuna sistemde iki komşu boyuna) arasındaki uzaklığa posta aralığı (frame spacing) denir. Geminin boyuna ve sistemine göre klas kurallarıyla belirlenir; büyük ticaret gemilerinde gemi ortasında genellikle 500 ile 1.000 mm arasındadır. Panting ve dövülmenin etkili olduğu baş ve kıç uçlarda ve pik tanklarında postalar daha sık yerleştirilir (Bölüm 6 ve 11). Boyuna sistemde derin postalar arasındaki uzaklık posta aralığının birkaç katıdır.

Posta numaralandırması

Gemide boyuna doğrultudaki her yer, oradaki posta numarasıyla tarif edilir; posta numarası adeta bir sokak numarasıdır. Ticaret gemilerinde postalar kıçtan başa doğru numaralanır. Fr. 0 çoğunlukla kıç dikme, yani dümen rodu ekseni üzerindedir. Kıç dikmenin gerisindeki postalar eksi işaretle gösterilir (Fr. −1, Fr. −2 …). Harp gemilerinde ise numaralandırma çoğunlukla baştan kıça doğrudur.

Posta numaralandırması

Gemi planlarında perdelerin, tankların, menhollerin, kapıların ve donanımın yeri posta numarasıyla verilir. “Fr. 145”, kıç dikmeden itibaren 145. postanın bulunduğu enine düzlemdir. Bir yapı hasarı, bir tankın sınırı veya bir sintine kuyusu da böyle tarif edilir. Bu yüzden posta numaraları gemi içinde perdelerin ve tankların üzerine de yazılır. Bir balast tankında çatlak bulan zabit, raporuna “iskele 3 numaralı üst kanat tankı, Fr. 145–146 arası, boyuna 7” gibi bir adres yazar.

Orta Kesit Planı Nasıl Okunur?

Orta kesit planı (midship section plan), geminin mastorideki enine kesitini ve bu kesitteki bütün yapı elemanlarını boyutlarıyla gösteren temel yapı planıdır. Tekne kirişinin boyuna mukavemeti bu kesit üzerinden hesaplanır ve klas kuruluşunca onaylanır. Plan merkez hattına göre simetrik olduğu için genellikle yarım kesit olarak çizilir; bazen ambar kesiti ve tank kesiti gibi iki farklı kesit, merkez hattının iki yanında birlikte gösterilir.

Orta kesit planı

Planda neler bulunur?

  • geminin ana boyutları (LBP, B, D, T) ve posta aralığı,
  • her kaplama sırasının adı, kalınlığı ve çelik kalitesi,
  • her takviye ve taşıyıcının profil türü ve ölçüleri,
  • derin elemanların yerleri ve aralıkları,
  • tankların sınırları,
  • kesitin gerekli ve mevcut kesit modülü değerleri.

Gösterimler nasıl çözülür?

Kaplama kalınlıkları milimetre olarak ve çelik kalitesiyle birlikte yazılır: “18,5 AH36“, 18,5 mm kalınlığında AH36 kalite levhadır (Bölüm 5). Profiller türlerini gösteren kısaltma ve ölçüleriyle verilir:

Gösterim Anlamı
FB 150 × 12 150 mm yüksekliğinde, 12 mm kalınlığında lama
L 200 × 90 × 10 200 × 90 mm kollu, 10 mm kalınlığında köşebent
HP 280 × 11 280 mm yüksekliğinde, 11 mm gövde kalınlığında bulb profil
T 450 × 12 / 150 × 18 Gövdesi 450 × 12 mm, flanşı 150 × 18 mm olan T profil

Profil gösterimlerinde ilk sayı her zaman profilin yüksekliğidir; T profillerde eğik çizginin solu gövdeyi, sağı flanşı anlatır.

Kaplama sıralarının adları

Orta kesitte dış kaplama ve güverte kaplaması sıralarına konumlarına göre ad verilir. Dipten güverteye doğru sıralayalım:

  • Levha omurga (keel plate): Merkez hattında, dipteki ortadaki sıra; komşularından kalındır.
  • A sırası (garboard strake): Levha omurganın hemen yanındaki sıra; dışa doğru B, C … sıraları izler.
  • Dip sıraları (bottom strakes): Düz dipteki sıralar.
  • Sintine sırası (bilge strake): Sintine dönümündeki eğrisel sıra.
  • Borda sıraları (side strakes): Bordadaki sıralar.
  • Şiyer sırası (sheer strake): Bordanın en üstünde, mukavemet güvertesiyle birleşen sıra. Boyuna eğilmede en yüksek gerilmelerden birini taşıdığından kalın ve yüksek tokluklu çelikten yapılır.
  • Güverte stringer sacı (deck stringer plate): Güverte kaplamasının bordaya birleşen en dış sırası. Şiyer sırasıyla birlikte güverte-borda köşesini oluşturur ve diğer güverte saclarından kalındır.

Sıraların ve levhaların tamamı açınım planında gösterilir (Bölüm 9).

Sık Karıştırılan Noktalar

  • “Boyuna” hem doğrultu hem eleman adıdır. Boyuna sistemde kaplamayı takviye eden sık aralıklı profillere de “boyuna” (longitudinal) denir.
  • Derin posta ile posta farklıdır. Posta ikincil takviye, derin posta birincil taşıyıcıdır.
  • Karma sistemde bordalar enine, güverte ve dip boyuna postalıdır; tersi değil.
  • Postalar kıçtan başa, ambarlar baştan kıça numaralanır.
  • Orta kesit planı yarım kesit olarak çizilir; diğer yarısı simetriktir.
  • Profil gösterimindeki ilk sayı yüksekliktir, kalınlık değil.

Özet

  • Elemanlar doğrultuya göre boyuna ve enine; göreve göre kaplama, ikincil takviye, birincil taşıyıcı ve perde olarak sınıflanır.
  • Yük kaplamadan takviyelere, taşıyıcılara, perdelere ve tekne kirişine aktarılır.
  • Kesik, yaka levhası, devrilme braketi ve braketler elemanların kesişme ve birleşme noktalarını düzenler.
  • Enine sistem: sık enine çerçeveler; basit ve düzgün ambar ama uzun gemide zayıf.
  • Boyuna sistem: sık boyunalar, seyrek derin çerçeveler; hafif ve güçlü ama ambara taşan yapı. Isherwood, 1906; ilk gemi Paul Paix, 1908.
  • Karma sistem: güverte ve dip boyuna, borda enine; kuru yük ve dökme yük gemileri.
  • Posta aralığı gemi ortasında genellikle 500–1.000 mm; uçlarda daha sık.
  • Postalar kıçtan başa numaralanır; Fr. 0 genellikle kıç dikmede, gerisi eksi.
  • Orta kesit planı boyutları, kalınlıkları, çelik kalitelerini, profilleri, tankları ve kesit modülünü gösterir.
  • Sıralar: levha omurga, A sırası, dip, sintine, borda, şiyer; güverte stringer sacı.

Kendinizi Sınayın

  1. Bir dalganın dış kaplamaya getirdiği yükün tekneye aktarılma yolunu dört kademede sıralayın.
  2. Enine postalamanın uzun gemilerde neden ağır bir tekneye yol açtığını açıklayın.
  3. Tankerlerde boyuna sistemin “ambara taşan yapı” sakıncası neden önemli değildir?
  4. Karma sistemde neden güverte ve dip boyuna, borda enine postalanır?
  5. Fr. −3 nerededir?
  6. “HP 320 × 12” ne anlama gelir?
  7. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
    a) Şiyer sırası mukavemet güvertesiyle birleşir.
    b) A sırası levha omurganın yanındadır.
    c) Derin postalar ikincil takviyedir.
    d) Güverte stringer sacı diğer güverte saclarından kalındır.
  8. Boyuna postalamanın kaplamanın burkulmasını önleme biçimini açıklayın.

Cevaplar

  1. Kaplama → ikincil takviyeler → birincil taşıyıcılar → perdeler ve tekne kirişi.
  2. Enine postalar boyuna mukavemete katılmaz; ayrıca güverte ve dip kaplaması boyuna basmada postalar arasında kolayca burkulur. Bu yüzden kaplama kalın yapılmak zorundadır.
  3. Sıvı yük tankın her köşesine kendiliğinden dolar; istif sorunu olmaz.
  4. Eğilme gerilmesi tarafsız eksenden uzakta, yani güverte ve dipte en büyüktür; bordalar tarafsız eksene yakındır ve orada enine postalama ambarda düzgün yüzey sağlar.
  5. Kıç dikmenin gerisinde, üçüncü posta.
  6. 320 mm yüksekliğinde, 12 mm gövde kalınlığında bulb profil.
  7. c) Yanlıştır; derin postalar birincil taşıyıcıdır.
  8. Boyunalar kaplamayı boyuna doğrultuda uzun ve dar panellere böler; dar panel basma altında daha zor burkulur.

Başvuru Tabloları

Konu Değer veya ifade
Posta aralığı (büyük gemiler, gemi ortası) Genellikle 500–1.000 mm
Boyuna sistem tarihçesi Joseph Isherwood; patent 1906; ilk gemi Paul Paix, 1908
Posta numaralandırması Ticaret gemilerinde kıçtan başa; Fr. 0 genellikle kıç dikmede; gerisi eksi
Kalınlık gösterimi 18,5 AH36 → 18,5 mm, AH36 kalite
Profil gösterimleri FB 150 × 12; L 200 × 90 × 10; HP 280 × 11; T 450 × 12 / 150 × 18
Sıra adları Levha omurga, A sırası, dip, sintine, borda, şiyer sırası; güverte stringer sacı

Terimler Sözlüğü (TR–EN)

Türkçe İngilizce
Boyuna / Enine eleman Longitudinal / Transverse member
Kaplama Plating
İkincil takviye Secondary stiffener
Birincil taşıyıcı Primary supporting member
Posta Frame
Derin posta Web frame
Boyuna (takviye) Longitudinal
Kemere / Derin kemere Beam / Deck transverse
Döşek Floor
Tülani Girder
Güverte tülanisi, güverte görderi Deck girder
Borda stringeri Side stringer
Stifner Stiffener
Braket / Devrilme braketi Bracket / Tripping bracket
Kesik / Yaka levhası Slot / Collar plate
Posta sistemi Framing system
Enine / Boyuna / Karma postalama Transverse / Longitudinal / Combined framing
Posta aralığı Frame spacing
Posta numarası Frame number (Fr.)
Orta kesit planı Midship section plan
Levha omurga / A sırası Keel plate / Garboard strake
Dip / Sintine / Borda sırası Bottom / Bilge / Side strake
Şiyer sırası Sheer strake
Güverte stringer sacı Deck stringer plate
Alt / Üst kanat tankı Hopper / Topside tank