Bu Derste

Bu dersin sonunda:

  • dip yapısının üstlendiği görevleri sayabileceksiniz,
  • lama, levha ve kutu omurgayı birbirinden ayırabilecek, yalpa omurgasının neden bilinçli olarak zayıf bir bağlantıyla takıldığını açıklayabileceksiniz,
  • tek dip ile çift dibi karşılaştırabilecek, çift dibin yararlarını ve yükseklik kuralını anlatabileceksiniz,
  • merkez ve yan tülanilerin görevlerini açıklayabileceksiniz,
  • dolu, braketli ve su geçirmez döşekleri ve kullanıldıkları yerleri ayırt edebileceksiniz,
  • çift dipteki delik türlerini ve menholleri amaçlarıyla birlikte tanıyabileceksiniz,
  • çift dip tanklarının kullanımını ve bu tanklara girişte uyulacak kuralı açıklayabileceksiniz.

Dip, teknenin hem en çok zorlanan hem de en kalabalık bölgesidir. Tekne kirişinin alt flanşıdır, en yüksek su basıncını karşılar, ambardaki yükü ve makineleri taşır, havuzda takozlara oturur, karaya oturmada ilk darbeyi alır. Üstüne üstlük geminin balast, yakıt ve tatlı suyunun büyük kısmı da buradaki tanklarda durur.

Bu ders dibi aşağıdan yukarıya, parça parça kurar: önce merkezdeki omurga, sonra tek dip mi çift dip mi sorusu, ardından dibi boyuna taşıyan tülaniler, enine taşıyan döşekler, en son da bu yapının içinde dolaşmayı sağlayan delikler ve buradaki tankların kullanımı.

Önceki iki bölümün bilindiğini varsayıyoruz: boyuna mukavemet ve tekne kirişi (Bölüm 6), posta sistemleri (Bölüm 7). Hava firarı, iskandilsounding boruları, sintine kuyuları ve deniz sandıkları Bölüm 10’da, baş taraftaki dövülme takviyeleri Bölüm 11’de, tankerlerin çift dip ve çift cidar düzeni Bölüm 13’te işlenir.

Temel Kavramlar

  • Omurga (keel): Dipte, merkez hattı boyunca baş bodoslamadan kıç bodoslamaya uzanan ana boyuna eleman.
  • Çift dip (double bottom): Dış dip kaplamasının üstüne, belirli bir yükseklikte ikinci bir su geçirmez kaplama (iç dip) konarak oluşturulan yapı.
  • Tülani (girder): Dipte gemi boyunca uzanan düşey levha; merkezde bir, yanlarda gerektiği kadar.
  • Döşek (floor): Dip ile iç dip arasında borda bordaya uzanan enine eleman.
  • Marjin levhası (margin plate): İç dibin bordaya doğru uzanan kenar levhası.
  • Menhol (manhole): Tanka girişi sağlayan, contalı kapakla kapatılan adam geçme deliği.

Dip Neden Bu Kadar Önemli? Görevleri

Dip yapısı aynı anda beş görev üstlenir:

  • Boyuna mukavemet: Dip kaplaması, omurga, tülaniler ve dip boyunaları tekne kirişinin alt flanşıdır. Kamburlaşmada basma, çökmede çekme gerilmesi taşır (Bölüm 6).
  • Su basıncına dayanım: Dip teknenin en derin bölgesidir; en yüksek hidrostatik basınç buradadır.
  • Yükü taşıma: Ambardaki yükün, makinelerin ve tanklardaki sıvıların ağırlığı dip yapısı üzerinden kaldırma kuvvetine aktarılır.
  • Havuzlama ve karaya oturma: Gemi havuzda takozlara oturduğunda ya da karaya oturduğunda yerel kuvvetler dibe gelir.
  • Hasar emniyeti ve tank hacmi: Çift dipli gemilerde iç dip ikinci bir su geçirmez engeldir; aradaki hacim tank olarak kullanılır.

Omurga: Teknenin Belkemiği

Omurga, teknenin dibinde merkez hattı boyunca baş bodoslamadan kıç bodoslamaya uzanan ana boyuna elemandır. Ahşap ve eski çelik gemilerde inşa, omurganın kızağa konmasıyla başlar, diğer elemanlar onun üzerine kurulurdu. Bu yüzden “omurganın kızağa konması” (keel laying) bir geminin inşasının başlangıcı sayılır. Blok inşa yönteminde bu tarih, ilk bloğun kızağa veya havuza yerleştirildiği tarihtir. Bu tarih yalnızca tören değildir: gemiye hangi tarihli kuralların uygulanacağı da çoğu zaman ona göre belirlenir.

Omurga türleri ve yalpa omurgası

Üç omurga türü

Tür Nasıl yapılır? Nerede kullanılır? Artısı / eksisi
Lama omurga (bar keel) Dip kaplamasının altına taşan, kalın, dikdörtgen kesitli lama veya dövme çelik parça Küçük gemiler, römorkörler, balıkçı tekneleri Yön kararlılığı verir, karaya oturmada dibi korur; ama draftı artırır, büyük gemide yetersizdir
Levha omurga (flat plate keel) Dip kaplamasıyla aynı düzlemde, merkez hattındaki kalın kaplama sırası; üstüne düşey merkez tülani kaynaklanır Günümüz ticaret gemilerinin büyük çoğunluğu Dibi düz tutar, merkez tülaniyle güçlü bir T oluşturur
Kutu (tünel) omurga (duct keel) Merkez hattının iki yanındaki iki tülani, levha omurga ve iç dip arasında kalan kuru tünel Büyük gemiler; genellikle makine dairesi ön perdesinden başa doğru Borular ve kablolar tankların içinden geçmez; bakım kolay, arızada tank içerikleri karışmaz

Yalpa omurgası: kopması tasarlanmış bir parça

Yalpa omurgası (bilge keel), teknenin iki yanında sintine dönümüne, gemi boyunca takılan uzun ve dar levhalardır. Gemi yalpa yaparken suya karşı direnç göstererek yalpanın genliğini azaltır. Genellikle gemi ortası bölgesinde, gemi boyunun yaklaşık üçte biri ile yarısı arasında bir uzunlukta yerleştirilir. Hasar görmemesi için geminin genişliği ve taban hattı dışına taşmayacak biçimde konumlandırılır.

En ilginç ayrıntı bağlantısıdır. Yalpa omurgası doğrudan dış kaplamaya değil, kaplamaya kaynaklı bir taban laması (ground bar) üzerine kaynaklanır ve bu bağlantı bilerek dış kaplamadan daha zayıf yapılır. Bir çarpma veya karaya oturmada yalpa omurgası koparsa kopma taban laması ile yalpa omurgası arasında olur; dış kaplama yırtılmaz, gemi su almaz. Bu bir sigorta mantığıdır: devreyi korumak için en zayıf halka bilinçli olarak seçilir.

Yalpa omurgasının uçları ani bir kesitle bitirilmez; gerilme yığılmasını önlemek için uzun ve kademeli olarak inceltilir (Bölüm 6).

Eski ahşap gemilerde omurganın üstüne, iç tarafa yerleştirilen boyuna elemana kontra omurga veya iç omurga (keelson) denirdi. Çelik gemilerde bu görevi merkez tülani üstlenir.

Tek Dip mi, Çift Dip mi?

Tek dip ve çift dip

Tek dip

Tek dipli gemilerde dip kaplamasının iç tarafında yalnızca döşekler, merkez tülani ve gerekirse yan tülaniler bulunur. Döşeklerin üst kenarı bir flanş veya lamayla güçlendirilir; yük bu döşeklerin üstüne döşenen ahşap veya çelik bir tabana konur. Merkez ve yan tülaniler dibe gelen kuvvetleri geniş alana yayar, dibin boyuna mukavemetini artırır ve döşekleri yan yatma ve katlanmaya karşı destekler.

Tek dip bugün küçük gemilerde ve bazı özel amaçlı teknelerde kalmıştır. Sebebi basittir: dış kaplama yırtılınca su doğrudan ambara veya makine dairesine dolar. Büyük gemilerde yerini çift dibe bırakmıştır.

Çift dip

Çift dipte dış dip kaplamasının belirli bir yükseklikte iç tarafına ikinci bir su geçirmez kaplama, yani iç dip kaplaması (inner bottom, tank top) konur. İki kaplama arasındaki hacim döşekler ve tülanilerle bölünerek tanklar oluşturulur.

Çift dip aslında bir balast çözümü olarak doğmuştur: gemilerde katı safra yerine kolayca alınıp boşaltılabilen deniz suyunu balast olarak kullanmak için geliştirilmiştir. Zamanla başka yararları da ortaya çıkmıştır:

  • Hasar emniyeti: Karaya oturma veya dip yarası halinde su yalnızca yaralanan çift dip tankına girer; iç dip suyun yük ve makine mahallerine geçmesini önler.
  • Tank hacmi: Balast suyu, akaryakıt, tatlı su ve yağlama yağı burada taşınır. Bu sıvılar geminin en altında olduğu için ağırlık merkezini aşağıda tutar ve stabiliteye katkı yapar.
  • Mukavemet: Çift dip tekne kirişinin alt flanşını kalınlaştırır, dibin boyuna ve enine rijitliğini büyük ölçüde artırır.
  • Düz yük tabanı: İç dip ambarda düzgün ve dayanıklı bir taban oluşturur.

Çift dip nereye kadar ve ne yükseklikte yapılır?

Yolcu gemilerinde ve tankerler dışındaki yük gemilerinde çift dip, çatışma perdesinden kıç pik perdesine kadar, uygulanabildiği ölçüde kesintisiz yapılır. Merkez hattındaki yüksekliği uluslararası kurallara göre B/20 metreden az olamaz; bu yükseklik en az 760 mm olur ve 2.000 mm‘yi aşması gerekmez. Bu yükseklik çift dip içinde bakım ve denetim için insan geçişine de imkân verir. Tankerlerde çift dip tankerlere özgü kurallarla belirlenir (Bölüm 13).

Adım adım bir hesap yapalım. Genişliği 32 m olan bir dökme yük gemisinde B/20 = 32 / 20 = 1,6 m, yani 1.600 mm bulunur. Bu değer 760 mm’den büyük, 2.000 mm’den küçük olduğu için çift dip yüksekliği en az 1.600 mm olmalıdır. Genişliği 12 m olan küçük bir gemide B/20 = 0,6 m = 600 mm çıkar; bu 760 mm’nin altında kaldığı için en az 760 mm uygulanır. Genişliği 50 m olan bir gemide ise B/20 = 2.500 mm çıkar, ama kural 2.000 mm’nin aşılmasını istemez.

Marjin levhası

Marjin levhası, iç dip kaplamasının bordaya doğru uzanan ve sintine dönümünde dış kaplamaya birleşen kenar levhasıdır; çift dip tanklarının yan sınırını oluşturur. Bazı gemilerde iç dip ile aynı düzlemde yatay devam eder, bazılarında sintine dönümüne doğru aşağı eğik yapılır. Eğik marjin levhası ile borda arasında kalan oluk, ambarda biriken suyun toplandığı sintine olarak kullanılır. Günümüz dökme yük gemilerinde marjin levhasının yerini, iç dipten bordaya eğimli yükselen alt kanat tankı (hopper tank) alır.

Dibi Boyuna Taşıyanlar: Tülaniler

  • Merkez tülani (centre girder): Merkez hattında, levha omurga ile iç dip arasında, gemi boyunca kesintisiz uzanan düşey levhadır. Omurga ile birlikte dibin en önemli boyuna elemanıdır. Çoğu gemide su geçirmez yapılır ve çift dip tanklarını iskele ve sancak olarak ikiye böler. Bu bölünmenin iki yararı vardır: tanklardaki serbest yüzey etkisini azaltır ve tek taraflı bir hasarda suyun öbür tarafa geçmesini önler.
  • Yan tülaniler (side girders): Merkez tülaninin iki yanında, geminin genişliğine göre bir veya birkaç sıra halinde bulunan boyuna levhalardır. Genellikle döşekler arasında parçalı (intercostal) olarak yerleştirilir; döşeklerin kaynaklandığı ve iç dibi taşıyan ara dayanaklardır.

Boyuna postalı gemilerde bunlara ek olarak dip kaplaması ve iç dip kaplaması sık aralıklı dip boyunaları ve iç dip boyunaları ile takviye edilir (Bölüm 7).

Dibi Enine Taşıyanlar: Döşekler

Döşekler, çift dip içinde dip kaplaması ile iç dip arasında borda bordaya uzanan enine elemanlardır. Merkez tülaniden marjin levhasına kadar uzanır ve dibin enine çerçevesinin alt parçasını oluştururlar. Üç görevleri vardır: boyuna elemanları birbirine bağlamak, dip ve iç dip kaplamalarını enine doğrultuda desteklemek, ambar veya tank yüklerini dip yapısı boyunca dağıtmak.

Çift dip döşekleri

Dolu döşek: büyük yükün olduğu yere

Dolu döşek (solid floor), dip ile iç dip arasındaki yüksekliği tamamen kaplayan tek parça levhadır. Ağırlığı azaltmak ve tank içinde geçiş sağlamak için hafifletme delikleri açılır, düşey stifnerlerle takviye edilir. Yapıya büyük yük gelen yerlere konur:

  • makine dairesinde ve kazan altlarında her postaya,
  • dövülmeye maruz baş dip bölgesinde,
  • enine perdelerin ve puntellerin altına,
  • havuz takozlarının denk geldiği yerlerde ve şaft yataklarının altında,
  • diğer bölgelerde kuralların belirlediği aralıklarla, arada braketli döşekler bulunacak biçimde.

Braketli döşek: ağırlıktan tasarruf

Dolu döşek gerekmeyen yerlerde braketli (açık) döşek kullanılır. Dört parçadan oluşur:

  1. dip kaplaması üzerindeki dip postası (bottom frame),
  2. iç dibin altındaki ters posta (reverse frame),
  3. bunları merkez tülani ve marjin levhasına bağlayan braketler,
  4. dip postası ile ters postayı arada birbirine bağlayan dikmeler (strut).

Su geçirmez döşek: tankın sınırı

Su geçirmez döşekler çift dip tanklarını boyuna doğrultuda sınırlar. Hafifletme deliği yoktur; normal döşeklerden daha kalın levhadan yapılır ve tank basıncına göre takviye edilir. Genellikle su geçirmez enine perdelerin altına konur; böylece tank sınırları ile perdeler aynı enine düzlemde olur. Yağ ve akaryakıt tanklarını sınırlayan döşekler yağ geçirmez (oiltight) yapılır.

Boyuna sistemde döşekler

Boyuna postalı çift diplerde dip ve iç dip zaten boyunalarla takviye edildiğinden döşek her postaya konmaz. Dolu döşekler birkaç posta arayla yerleştirilir. Aradaki postalarda boyunalar, dip ve iç dip boyunasını birbirine bağlayan dikmeler veya braketlerle desteklenir.

Çift Dipte Nasıl Dolaşılır? Delikler ve Menholler

Bir çift dip tankı, döşek ve tülanilerle bölünmüş küçük hücrelerden oluşur. Bu hücreler arasında hava, sıvı ve insan geçebilmelidir. Bu yüzden elemanlara dört tür delik açılır:

Delik Nerede? Ne işe yarar?
Hafifletme deliği (lightening hole) Döşek ve tülanilerin ortasında; büyük, oval veya yuvarlak Ağırlığı azaltır, bölmeden bölmeye geçişi sağlar
Hava deliği (air hole) Döşeğin üst kenarında, iç dibin hemen altında Tank dolarken havanın sıkışmadan hava firarına ulaşması
Dreyn deliği (drain hole) Döşeğin alt kenarında, dip kaplamasının hemen üstünde Tank boşalırken sıvının emiş noktasına akması
Menhol (manhole) İç dip kaplamasında Tanka giriş; contalı, cıvatalı kapakla kapatılır

Hafifletme delikleri elemanın mukavemetini bozmamalıdır: deliğin yüksekliği genellikle elemanın yüksekliğinin yarısını aşmaz ve delik kenarları ile eleman kenarları arasında yeterli malzeme bırakılır.

Hava ve dreyn deliklerinin yerini bir şişe gibi düşünün: şişeyi doldururken hava en üstten kaçmalı, boşaltırken sıvı en alttan akmalıdır. Hava deliği en üstte, dreyn deliği en altta olmasının nedeni budur.

Menholler koruyucu giysi ve basit aletlerle bir kişinin geçebileceği büyüklükte yapılır; genellikle 400 × 600 mm civarındadır. Tankerlerde ve büyük dökme yük gemilerinde balast tanklarına erişim için yatay açıklıklar en az 600 × 600 mm, düşey açıklıklar en az 600 × 800 mm olarak yapılır.

Çift dip tankları kapalı mahaldir (enclosed space): havasız, dar ve oksijeni azalmış ya da zehirli gaz birikmiş olabilir. Bu tanklara giriş ancak havalandırma ve atmosfer ölçümü yapıldıktan sonra, kapalı mahale giriş prosedürlerine göre yapılır.

Çift Dip Tanklarında Neler Taşınır?

Çift dip döşekler ve merkez tülani ile birçok tanka bölünür:

  • Balast tankları: Yüksüz seferlerde draftı artırmak, trim ve meyli ayarlamak ve stabiliteyi sağlamak için deniz suyu alınır.
  • Akaryakıt tankları: Makine dairesine yakın çift dip tanklarındadır.
  • Tatlı su tankları: İçme, kullanma ve kazan besleme suyu.
  • Yağlama yağı ve sintine tankları: Makine dairesindeki çift dipte, ana makinenin altında yağ toplama tankları ve sintine su tankları bulunur.

Farklı sıvıların bulunduğu tanklar birbirine doğrudan komşu olmaz. Örneğin akaryakıt tankı ile tatlı su tankı arasında, sızıntının suyu kirletmesini önlemek için boş bir ara bölme, yani koferdam bırakılır (Bölüm 10).

Sık Karıştırılan Noktalar

  • Levha omurga ile lama omurga: Levha omurga dip kaplamasıyla aynı düzlemdedir; lama omurga dibin altına taşar.
  • Yalpa omurgası “omurga” değildir. Boyuna mukavemet elemanı değil, yalpayı azaltan bir donanımdır ve bilinçli olarak zayıf bağlanır.
  • Merkez tülani kesintisiz, yan tülaniler genellikle parçalıdır.
  • Su geçirmez döşekte hafifletme deliği olmaz. Hafifletme deliği olan dolu döşek tank sınırı olamaz.
  • Hava deliği üstte, dreyn deliği altta.
  • Çift dip yüksekliği: B/20, ama en az 760 mm; 2.000 mm’yi aşması gerekmez.

Özet

  • Dip; alt flanş, en yüksek su basıncı, yük taşıma, havuzlama ve karaya oturma, hasar emniyeti ve tank hacmi görevlerini üstlenir.
  • Omurganın kızağa konması inşanın başlangıcıdır ve uygulanacak kuralları belirler.
  • Omurga türleri: lama (küçük gemiler), levha (çoğu ticaret gemisi), kutu (borular ve kablolar için kuru tünel).
  • Yalpa omurgası gemi boyunun yaklaşık üçte biri ile yarısı arasındadır; taban lamasına zayıf bağlanır, uçları kademeli incelir.
  • Çift dip: hasar emniyeti, tank hacmi, mukavemet, düz yük tabanı; çatışma perdesinden kıç pik perdesine; yükseklik B/20, en az 760 mm, en çok 2.000 mm yeterli.
  • Marjin levhası iç dibin kenarıdır; dökme yük gemilerinde yerini alt kanat tankı alır.
  • Merkez tülani kesintisiz ve çoğunlukla su geçirmezdir; yan tülaniler parçalıdır.
  • Döşekler: dolu (büyük yük altında), braketli (ağırlık tasarrufu), su geçirmez (tank sınırı, deliksiz).
  • Delikler: hafifletme, hava (üstte), dreyn (altta), menhol (yaklaşık 400 × 600 mm; balast tanklarında 600 × 600 ve 600 × 800 mm).
  • Çift dip tankları kapalı mahaldir; giriş havalandırma ve ölçümden sonra prosedürle yapılır.
  • Farklı sıvı tankları arasında koferdam bırakılır.

Kendinizi Sınayın

  1. Kutu omurganın tankların içinden boru geçirmeye göre iki üstünlüğünü yazın.
  2. Yalpa omurgasının taban lamasına dış kaplamadan daha zayıf bağlanmasının nedeni nedir?
  3. Genişliği 24 m olan bir yük gemisinde çift dip yüksekliği en az kaç mm olmalıdır?
  4. Merkez tülaninin su geçirmez yapılmasının iki yararını yazın.
  5. Dolu döşeklerin her postaya konduğu bölge hangisidir?
  6. Braketli döşeğin parçalarını sayın.
  7. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
    a) Dreyn delikleri döşeğin üst kenarındadır.
    b) Su geçirmez döşeklerde hafifletme deliği bulunur.
    c) Hava delikleri tank dolarken havanın kaçmasını sağlar.
    d) Yan tülaniler gemi boyunca kesintisizdir.
  8. Akaryakıt tankı ile tatlı su tankı arasına ne konur ve neden?

Cevaplar

  1. Bakım kolaylaşır; bir boru arızasında tank içerikleri karışmaz.
  2. Kopma olursa taban laması ile yalpa omurgası arasında olsun, dış kaplama yırtılmasın diye.
  3. B/20 = 24 / 20 = 1,2 m = 1.200 mm; 760 ile 2.000 mm arasında olduğu için en az 1.200 mm.
  4. Serbest yüzey etkisini azaltır; tek taraflı hasarda suyun öbür tarafa geçmesini önler.
  5. Makine dairesi (ve kazan altları).
  6. Dip postası, ters posta, braketler ve dikmeler.
  7. c)
  8. Koferdam; sızıntının tatlı suyu kirletmesini önlemek için.

Başvuru Tabloları

Konu Değer veya kural
Yalpa omurgası uzunluğu Gemi boyunun yaklaşık üçte biri ile yarısı
Çift dibin kapsamı Çatışma perdesinden kıç pik perdesine (yolcu gemileri ve tanker dışı yük gemileri)
Çift dip yüksekliği B/20 m; en az 760 mm; 2.000 mm’yi aşması gerekmez
Hafifletme deliği yüksekliği Genellikle eleman yüksekliğinin yarısını aşmaz
Menhol Genellikle yaklaşık 400 × 600 mm
Balast tankı erişim açıklıkları (tanker, büyük dökme yük) Yatay en az 600 × 600 mm; düşey en az 600 × 800 mm
Döşek türü Yapı Nerede
Dolu Tek parça levha, hafifletme delikli, stifnerli Makine dairesi, baş dip, perde ve puntel altı, havuz takozu ve şaft yatağı yeri, belirli aralıklar
Braketli Dip postası, ters posta, braketler, dikmeler Dolu döşek gerekmeyen yerler
Su geçirmez / yağ geçirmez Deliksiz, kalın, takviyeli Tank sınırları, enine perdelerin altı

Terimler Sözlüğü (TR–EN)

Türkçe İngilizce
Omurga Keel
Omurganın kızağa konması Keel laying
Lama omurga Bar keel
Levha omurga Flat plate keel
Kutu (tünel) omurga Duct keel
Yalpa omurgası Bilge keel
Taban laması Ground bar
Kontra omurga, iç omurga Keelson
Tek dip / Çift dip Single bottom / Double bottom
İç dip kaplaması Inner bottom, tank top
Marjin levhası Margin plate
Alt kanat tankı Hopper tank
Merkez tülani / Yan tülani Centre girder / Side girder
Parçalı (aralı) eleman Intercostal member
Dip / İç dip boyunası Bottom / Inner bottom longitudinal
Döşek Floor
Dolu döşek Solid floor, plate floor
Braketli (açık) döşek Bracket floor, open floor
Su geçirmez / Yağ geçirmez döşek Watertight / Oiltight floor
Dip postası / Ters posta Bottom frame / Reverse frame
Dikme Strut
Hafifletme deliği Lightening hole
Hava deliği / Dreyn deliği Air hole / Drain hole
Menhol Manhole
Kapalı mahal Enclosed space
Balast tankı Ballast tank