Hukuki Rejim, Kıyı Devletinin Hak ve Yetkileri, Serbestiler ve Yapay Tesisler (Madde 55 – 60)
Münhasır Ekonomik Bölge (MEB); ne tam anlamıyla bir kıyı ülkesi egemenlik alanı ne de tamamen bir açık deniz olan, her iki rejimin unsurlarını bir araya getiren kendine özgü (sui generis) bir deniz yetki alanıdır.
1. MEB’in Kendine Özgü Hukuki Niteliği (Madde 55)
- Karasularının hemen ötesinde uzanan bu bölgede kıyı devletinin egemenlik hakları ile diğer devletlerin seyrüsefer serbestileri özel bir hukuki denge içinde birlikte var olur.
- İlan Zorunluluğu: Kıta sahanlığı doğal olarak var kabul edilirken; bir devletin MEB haklarını kullanabilmesi için bu bölgeyi resmen ilan etmesi ve sınırlarını bildirmesi zorunludur.
2. Kıyı Devletinin Hak, Yetki ve Görevleri (Madde 56)
Kıyı devletinin MEB üzerindeki yetkileri iki ana başlıkta toplanır:
- A. Egemen Haklar (Sovereign Rights — Ekonomik Nitelikli):
– Deniz yatağında, toprak altında ve bunların üzerindeki su sütununda yer alan canlı (balıkçılık vb.) ve cansız (petrol, doğalgaz, mineraller) doğal kaynakların araştırılması, işletilmesi, korunması ve yönetimi.
– Sudan, akıntılardan ve rüzgardan enerji üretimi gibi bölgenin ekonomik amaçlarla araştırılması ve işletilmesine yönelik diğer tüm faaliyetler.
- B. Yargı Yetkisi (Jurisdiction — Düzenleyici ve Denetleyici Nitelikli):
1. Yapay adalar, sabit/yüzer tesis ve yapıların inşası ve kullanımını düzenleme yetkisi,
2. Deniz bilimsel araştırmalarını denetleme ve izne bağlama yetkisi,
3. Deniz çevresinin korunması ve kirliliğin önlenmesine ilişkin kurallar koyma ve uygulama yetkisi.
3. MEB’in Azami Genişliği (Madde 57)
- MEB’in genişliği, karasularının ölçülmeye başlandığı esas hatlardan itibaren azami 200 deniz milini (NM) geçemez.
- (12 millik karasuyu uygulayan bir devlette, karasularının dış sınırından itibaren fiili MEB genişliği en fazla 188 deniz milidir).
4. Diğer Devletlerin MEB’deki Hak ve Serbestileri (Madde 58)
Kıyı devleti olsun veya denize kıyısı bulunmasın, tüm üçüncü devletler MEB sularında aşağıdaki açık deniz serbestilerini kullanır:
- Seyrüsefer serbestisi (freedom of navigation),
- Üstten uçuş serbestisi (freedom of overflight),
- Denizaltı kabloları ve boru hatları döşeme serbestisi.
- Karşılıklı Saygı İlkesi (Due Regard): Üçüncü devletler bu hakları kullanırken kıyı devletinin meşru haklarına ve mevzuatına saygı göstermekle; kıyı devleti de yetkilerini kullanırken uluslararası seyrüsefer serbestisini engellememekle yükümlüdür.
5. Açıkça Belirlenmemiş Yetkilerde Uyuşmazlık Çözümü (Madde 59)
- Sözleşmede ne kıyı devletine ne de diğer devletlere açıkça tahsis edilmemiş yeni bir hak veya kullanım konusunda uyuşmazlık çıkarsa; otomatik olarak kıyı devletinin veya açık denizin lehine bir üstünlük varsayılmaz.
- Uyuşmazlık; hakkaniyet (equity) ilkeleri, olayın tüm somut koşulları ve taraflar ile uluslararası toplumun çıkarları dengelenerek çözümlenir.
6. Yapay Adalar, Tesis ve Yapılar (Madde 60)
- İnşa ve Düzenleme Tekeli: MEB içinde yapay ada, petrol platformu veya araştırma yapısı inşa etme, işletilmesine izin verme ve bunları düzenleme konusunda yalnızca kıyı devleti yetkilidir.
- Münhasır Yargı Yetkisi: Kıyı devleti bu yapılar üzerinde gümrük, maliye, sağlık, güvenlik ve göç kuralları dahil tam yargı yetkisine sahiptir.
- Emniyet Bölgeleri (Safety Zones): Kıyı devleti, seyrüsefer ve tesis güvenliği için yapay yapıların etrafında genişliği yapının dış kenarından itibaren en fazla 500 metre olan emniyet bölgeleri kurabilir. Tüm yabancı gemiler bu bölgelere saygı göstermek zorundadır.
- Uluslararası Yollara Engel Yasağı: Uluslararası seyrüsefer için zorunlu ve kabul görmüş deniz yollarını engelleyecek yerlere yapay ada ve tesis kurulamaz.
- Kaldırma Yükümlülüğü: Terk edilen veya artık kullanılmayan yapılar, seyrüsefer ve balıkçılık emniyeti ile çevre koruma standartları gereğince tamamen sökülmeli/kaldırılmalıdır.
- Kritik Hukuki İlke (Ada Statüsü Yoktur): Yapay adalar ve platformlar doğal birer ada kabul edilmez. Kendilerine ait karasuları, MEB’i veya kıta sahanlığı olamaz; deniz alanlarının sınırlandırılmasında esas hat olarak kullanılamazlar.