Bölüm 33 The Inclining Experiment Plus Fluctuations in a Ship’s Lightweight (Meyil Deneyi ve Boş Gemi Ağırlığındaki Değişimler)

Meyil deneyi, inşası tamamlanan gemide bilinen ağırlıklar enine kaydırılıp oluşan meyil ölçülerek boş geminin GM ve KG değerlerinin bulunmasıdır. Bir geminin tasarım aşamasında teorik olarak hesaplanan ağırlık merkezi ($KG$) ile inşaat bittiğindeki fiili ağırlık merkezi arasında küçük de olsa daima bir sapmadeviation vardır. İşte tam bu yüzden uluslararası denizcilik kuralları (SOLAS ve IMO), yeni inşa edilen veya kapsamlı bir tadilat geçiren her gemide boş gemi ağırlığının (Lightweight) ve düşey ağırlık merkezinin ($KG_{\text{boş}}$) milimetrik doğrulukla Meyil Deneyi (Inclining Experiment) ile tespit edilmesini şart koşar.

Meyil Deneyinin Temel Prensibi ve Formülü Nedir?

Deney, bilinen ağırlıkların güvertede enlemlatitudeesine kaydırılmasıyla gemide oluşturulan küçük meyil açısının ölçülmesi esasına dayanır:

  • İşlem Mekaniği:

1. Güvertede ağırlığı hassasça tartılmış test ağırlıkları ($w$) enlemesine $d$ mesafesi kadar bir bordadan diğerine kaydırılır.

2. Bu kayma gemi merkez hattına göre $w \times d$ büyüklüğünde bir yatırıcı moment üretir.

3. Gemi bu momentin etkisiyle küçük bir $\theta$ açısı kadar meyleder (genellikle $1^\circ$ ile $3^\circ$ arasında; $4^\circ$‘yi asla geçmemelidir).

4. Meyil açısı, geminin ambarlarına veya dikmelerine asılan uzun çeküller (şakül / plumb-line), U-tüplü manometreler veya hassas elektronik inklinometrelerle ölçülür.

  • Şakül Geometrisi:

Şakül ipinin uzunluğu $L$, çekülün yatay sehpa üzerindeki sapma miktarı $a$ ise:

$\tan\theta = \frac{\text{Sapma } (a)}{\text{Şakül Boyu } (L)}$

  • Metasantrik Yükseklik ($GM$) ve $KG$ Hesabı:

Meyil üçgeni bağıntısından ($\tan\theta = \frac{w \times d}{W \times GM}$):

$GM_{\text{deney}} = \frac{w \times d}{W \times \tan\theta} = \frac{w \times d \times L}{W \times a} \quad (\text{metre})$

(Burada $W$: Deney anındaki fiili deplasmandır).

Deney anındaki su çekiminden hidrostatik tablodan $KM$ okunur ve deney anındaki $KG$ bulunur:

$KG_{\text{deney}} = KM – GM_{\text{deney}}$

Deneyin Başarılı Sayılması İçin Hangi Koşullar Sağlanmalı?

Meyil deneyinde yapılacak milimetrik bir ölçüm hatası, geminin tüm ömrü boyunca yanlış stabilite kitapçığıyla seyretmesine yol açar. Bu sebeple şu koşullar harfiyen sağlanmalıdır:

  1. Hava ve Deniz Şartları: Rüzgarsız, dalgasız ve akıntısız korunaklı bir havuz/rıhtım seçilmelidir.
  1. Palamar ve Sahil Bağlantıları: Palamar halatları gevşetilmeli (boşta olmalı), borda iskelesi kaldırılmalı, sahilden gelen elektrik kablosu ve yakıt/su hortumları gergin olmamalıdır.
  1. Tankların Durumu (Serbest Yüzeyin Sıfırlanması): Tanklardaki serbest yüzey etkisi (FSE) ölçümü tamamen saptırır. Bu yüzden tüm tanklar ya tamamen preslenmeli (%100 dolu) ya da tamamen basılarak kuru (%0) olmalıdır; çalkantılı tank bırakılmamalıdır.
  1. Draft ve Yoğunluk Okuması: Baş, orta ve kıç draftlar hem sancaktan hem iskeleden okunmalı; rıhtım suyunun yoğunluğu hidrometre ile hassasça ölçülerek deney deplasmanı ($W$) kesinleştirilmelidir.
  1. Gereksiz Personel ve Malzemeler: Tersane işçileri sahile çıkarılmalı; gemide kalan alet edevat, montaj atıkları (çıkarılacak ağırlıklar) ve henüz takılmamış ekipmanlar (eklenecek ağırlıklar) liste halinde tartılıp kayda geçirilmelidir.
  1. Çoklu Ölçüm Tutarlılığı: Ağırlıklar 4 ayrı adımda kaydırılarak (İskeleden sancağa, sancağa, ortaya, iskeleye) en az iki ayrı şakülden toplam 8 bağımsız okuma alınır ve doğrusal grafiğe dökülür.

Deney Durumundan Boş Gemi (Lightship) Durumuna Nasıl Geçilir?

Deney anında geminin üzerinde test ağırlıkları, personel, biraz yakıt ve tersane artıkları bulunurken; bazı seyir donanımları henüz monte edilmemiş olabilir. Omurgaya göre moment tablosu kurularak nihai boş gemi değerleri elde edilir:

$\text{Boş Gemi Deplasmanı } (Lwt) = W_{\text{deney}} – \sum w_{\text{çıkarılacak}} + \sum w_{\text{eklenecek}}$

$KG_{\text{boş}} = \frac{\text{Deney Momenti} – \sum M_{\text{çıkarılacak}} + \sum M_{\text{eklenecek}}}{Lwt}$

Boş Gemi Ağırlığı Yıllar İçinde Nasıl Değişir? (Lightship Growth)

Bir geminin teslim edildiği gündeki boş ağırlığı ve $KG$‘si zamanla sabit kalmaz; denizcilik camiasında bu değişime Boş Gemi Büyümesi (Lightship Growth) denir:

  • Ağırlık Artışının Nedenleri:

– Her havuzlamada gövdeye vurulan kat kat boya ve astar katmanları (tonlarca boya birikir).

– Balast tanklarının dibinde zamanla biriken çamur ve balçık tabakaları (silt).

– Yaşam mahalli, köprüüstü ve makine dairesine sonradan eklenen ilave cihazlar, uydu antenleri, filtreler (retrofits).

– Yapısal modifikasyonlar ve sac yenilemeleri.

  • Sonuçları: Genellikle 5 yıllık periyotlarda boş gemi ağırlığı %0,5 ila %1,5 artar ve yeni eklemeler çoğunlukla güverte binalarına yapıldığı için $KG$ yukarı tırmanır (stabilite azalır).
  • IMO 5 Yıl Kuralı (Lightship Survey):

– Yolcu gemilerinde ve belirli yük gemilerinde her 5 yılda bir boş gemi sörveyi (kondisyon denetimi) yapılır.

– Eğer geminin boş ağırlığı %2’den fazla değişmişse veya boyuna ağırlık merkezi ($LCG$) dikmeler arası boyun %1’inden fazla kaymışsa, gemiye yeniden sıfırdan bir meyil deneyi yapılması zorunludur!


Kaynak: Ship Stability for Masters and Mates