Kıta Sahanlığının Tanımı, Doğal Uzantı ve Dış Sınırların Tespiti (Madde 76)

Kıta sahanlığı; kıyı devletinin kara ülkesinin deniz altındaki doğal uzantısı olan deniz yatağı ve toprak altını kapsar. UNCLOS Madde 76, hem jeolojik hem de mesafeye dayalı ikili bir sınırlandırma rejimi getirir.

1. Hukuki ve Jeolojik Tanım (Madde 76/1 & 76/3)

  • Kıta Sahanlığının Kapsamı: Bir kıyı devletinin karasularının ötesinde, kara ülkesinin doğal uzantısı (_natural prolongation_) boyunca kıta kenarının dış sınırına kadar veya kıta kenarı o mesafeye ulaşmıyorsa esas hatlardan itibaren en az 200 deniz milinautical milene (NM) kadar uzanan deniz yatağı ve toprak altıdır.
  • Kıta Kenarı (_Continental Margin_): Kıta sahanlığı (_shelf_), kıta yamacı (_slope_) ve kıta yükseliminden (_rise_) meydana gelir.
  • Kapsam Dışı Alanlar: Derin okyanus tabanı, okyanus ortası sırtlar ve bunların altındaki toprak katmanı kıta sahanlığına dahil değildir (bu alanlar Part XI kapsamında “Saha / The Area” sayılır).

 

2. 200 Deniz Milini Aşan Kıta Sahanlığı İçin Tespit Formülleri (Madde 76/4)

Kıta kenarı jeolojik olarak 200 mili aşıyorsa, kıta yamacı eteği (_foot of the continental slope – eğimin en belirgin değiştiği taban noktası_) baz alınarak şu iki yöntemden biriyle dış sınır noktaları belirlenir:

  1. İrlanda / Gardiner Kuralı (Tortul Kayaç Kalınlığı Formülü):

– Kıta yamacı eteğine olan en kısa mesafenin en az %1’i kalınlığında tortul kayaç tabakasına sahip en dıştaki sabit noktaların birleştirilmesi.

  1. Hedberg Kuralı (Mesafe Formülü):

– Kıta yamacı eteğinden itibaren denize doğru en fazla 60 deniz mili mesafedeki sabit noktaların birleştirilmesi.

 

3. Azami Dış Sınır / Kesme Hatları (_Constraint Lines_ — Madde 76/5 & 76/6)

Belirlenen dış sınır noktaları, aşağıdaki iki kısıtlayıcı çizgiden kıyı devletinin en çok lehine olanını aşamaz:

  • Mesafe Kriteri: Esas hatlardan itibaren 350 deniz mili, VEYA
  • Derinlik Kriteri: 2.500 metre derinlik çizgisinden (2.500 m izobatı) itibaren denize doğru 100 deniz mili.
  • Denizaltı Sırtları (_Ridges_): Okyanus tabanındaki denizaltı sırtlarında kıta sahanlığı sınırı, 2.500 m kuralına bakılmaksızın hiçbir şekilde 350 deniz milini geçemez.

 

4. Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonu — CLCS (Madde 76/8)

  • Başvuru Zorunluluğu: Kıta sahanlığını 200 deniz milinin ötesine genişletmek isteyen kıyı devletleri; jeolojik, jeofizik ve batimetrik verilerini BM bünyesindeki bağımsız uzmanlardan oluşan Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonu’na (_Commission on the Limits of the Continental Shelf – CLCS_) sunmak zorundadır.
  • Kesin ve Bağlayıcı Nitelik: Kıyı devletinin bu komisyonun bilimsel tavsiyelerine dayanarak belirlediği ve ilan ettiği dış sınırlar uluslararası alanda nihai, kesin ve bağlayıcıdır (_final and binding_).
  • Tescil: Belirlenen kalıcı dış sınırlar deniz haritaları ve jeodezik verilerle birlikte BM Genel Sekreterliği’ne tescil ettirilir.