Kıyı Devletinin Hakları, Kaynaklar, 200 Mil Ötesi Gelir Paylaşımı ve Sınırlandırma (Madde 77 – 85)

Bu kısım; kıyı devletinin kıta sahanlığındaki doğal kaynaklar üzerindeki münhasır egemen haklarını, üstteki suların açık deniz serbestisini, 200 deniz milinautical mileni aşan alanlardaki uluslararası gelir paylaşımı kuralını ve sınırlandırma esaslarını düzenler.

1. Kıyı Devletinin Hakları ve “Kendiliğinden Varlık” İlkesi (Madde 77)

  • Münhasır Egemen Haklar (Exclusive Rights): Kıyı devleti, kıta sahanlığındaki doğal kaynakları araştırma ve işletme konusunda tekel hakkına sahiptir. Kıyı devleti bu kaynakları işletmese dahi, onun açık ve yazılı izni olmaksızın hiç kimse bu alanda araştırma veya işletme yapamaz.
  • İlan Gerektirmeme İlkesi (Ab Initio / Ipso Facto): Münhasır Ekonomik Bölge’nin (MEB) aksine, kıta sahanlığı hakları için kıyı devletinin resmi bir ilan yapmasına veya fiili işgalde bulunmasına gerek yoktur. Kıta sahanlığı, kara ülkesinin doğal uzantısı olarak devlete hukuken kendiliğinden aittir.
  • Kapsamdaki Doğal Kaynaklar:

– Deniz yatağı ve toprak altındaki madenler, petrol, doğalgaz ve diğer cansız kaynaklar.

– Hareketsiz Türler (Sedentary Species): Hasat edilebilir aşamada deniz tabanında hareketsiz duran veya sadece deniz tabanına sürekli temas ederek hareket edebilen canlılar (örneğin süngerler, mercanlar, istiridyeler, bazı kabuklular). Yüzücü balıklar kıta sahanlığı rejimine değil, MEB rejimine tabidir.

 

2. Üstteki Suların ve Hava Sahasının Hukuki Statüsü (Madde 78)

  • Su Kolonunun Bağımsızlığı: Kıyı devletinin deniz tabanındaki hakları; üstte bulunan su kütlesinin (MEB veya açık deniz) ve üzerindeki hava sahasının hukuki statüsünü hiçbir şekilde etkilemez.
  • Seyrüsefer Hakkına Müdahale Yasağı: Kıyı devleti kıta sahanlığı haklarını kullanırken diğer devletlerin uluslararası seyrüsefer, uçuş ve diğer meşru deniz serbestilerine haksız bir müdahalede bulunamaz.

 

3. Denizaltı Kablo ve Boru Hatları (Madde 79)

  • Tüm devletler kıta sahanlığına denizaltı kabloları ve boru hatları döşeme serbestisine sahiptir.
  • Kıyı devleti kendi kaynaklarını koruma ve kirliliği önleme amacıyla makul tedbirler alabilir; ancak kablo/boru döşenmesini veya bakımını engelleyemez.
  • Boru hatlarının (pipelines) deniz tabanındaki geçiş güzergahı kıyı devletinin onayına tabidir.

 

4. Sondaj Yetkisi ve Yapay Tesisler (Madde 80 & 81)

  • Sondaj Tekeli (Madde 81): Kıta sahanlığında hangi amaçla olursa olsun (petrol, maden, bilimsel) sondaj (drilling) yapılmasını yetkilendirme ve düzenleme hakkı münhasıran kıyı devletine aittir.
  • Platformlar (Madde 80): Yapay adalar ve petrol platformları konusunda MEB’deki Madde 60 kuralları (500 metre emniyet bölgesi, kullanım dışı kalanların sökülmesi vb.) kıta sahanlığında da aynen uygulanır.

 

5. 200 Deniz Milini Aşan Alandaki Kaynaklardan Gelir Paylaşımı (Madde 82)

Kıyı devleti, 200 deniz milinin ötesine taşan kıta sahanlığındaki cansız kaynakları (petrol, gaz, maden) işlettiğinde uluslararası topluma pay ödemekle yükümlüdür:

  • İlk 5 Yıl Muafiyeti: Bir üretim sahasında üretimin başladığı ilk 5 yıl boyunca hiçbir ödeme yapılmaz.
  • Kademeli Artış (6. Yıldan İtibaren):

– 6. yılda sahadaki üretimin değer veya hacminin %1’i ödenir.

– Bu oran her yıl %1 artarak 12. yılda %7’ye ulaşır ve sonrasında sabit kalır (%7).

  • Gelirin Dağıtımı: Bu ödemeler Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi (ISA) aracılığıyla toplanır ve özellikle gelişmekte olan ile denize kıyısı olmayan ülkelere hakkaniyet ilkelerine göre paylaştırılır.
  • Muafiyet: Söz konusu madenin net ithalatçısı konumunda olan gelişmekte olan kıyı devletleri bu ödemeden muaftır.

 

6. Kıta Sahanlığının Sınırlandırılması ve Tüneller (Madde 83 & 85)

  • Hakkaniyete Uygun Çözüm (Madde 83): Kıyıları karşı karşıya veya bitişik devletler arasında kıta sahanlığı sınırlandırması; Uluslararası Adalet Divanı Statüsü’nün 38. maddesine dayanarak, uluslararası hukuk çerçevesinde anlaşma yoluyla ve hakkaniyete uygun bir çözüme (equitable solution) ulaşacak şekilde gerçekleştirilir.
  • Tünel Açma (Madde 85): Kıyı devletinin, üzerindeki su derinliği ne olursa olsun kıyıdan toprak altına tünel kazarak kaynakları işletme hakkı saklıdır.