GENERAL PROVISIONS (Genel Hükümler — Kısım 1)

(Açık Deniz Serbestileri, Gemilerin Hukuki Statüsü ve Bayrak Devletinin Görevleri: Madde 86 – 98)

Açık deniz; hiçbir devletin egemenliği altında bulunmayan, tüm insanlığın ve devletlerin ortak kullanımına açık olan uluslararası deniz alanıdır.

1. Uygulama Alanı ve Egemenlik İddialarının Geçersizliği (Madde 86, 88 & 89)

  • Kapsam: Bir devletin münhasır ekonomik bölgesine (MEB), karasularına, iç sularına veya takımada sularına dahil olmayan tüm deniz alanları açık denizdir.
  • Barışçıl Amaçlar İlkesi (Madde 88): Açık deniz yalnızca barışçıl amaçlar için kullanılabilir.
  • Egemenlik İddialarının Mutlak Geçersizliği (Madde 89): Hiçbir devlet, açık denizin herhangi bir parçasını kendi egemenliğine veya tek taraflı yetkisine tabi kılamaz (res communis ilkesi).

 

2. Açık Deniz Serbestileri — 6 Temel Özgürlük (Madde 87)

Açık deniz; hem kıyı devletlerine hem de denize kıyısı bulunmayan kara devletlerine tamamen açıktır ve şu 6 temel serbestiyi kapsar:

  1. Seyrüsefer serbestisi (freedom of navigation),
  1. Üstten uçuş serbestisi (freedom of overflight),
  1. Denizaltı kabloları ve boru hatları döşeme serbestisi,
  1. Yapay adalar ve diğer tesisleri inşa etme serbestisi,
  1. Balıkçılık serbestisi (canlı kaynakları koruma kurallarına tabi olmak kaydıyla),
  1. Bilimsel araştırma serbestisi.

 

  • Karşılıklı Özen Yükümlülüğü (Due Regard): Devletler bu serbestileri kullanırken diğer devletlerin haklarına ve uluslararası deniz yatağındaki (“Saha”) faaliyetlere saygı göstermek zorundadır.

 

3. Gemilerin Milliyeti ve “Gerçek Bağ” İlkesi (Madde 90 – 92)

  • Seyir Hakkı (Madde 90): Her devlet, kendi bayrağını taşıyan gemileri açık denizde yüzdürme hakkına sahiptir.
  • Gerçek Bağ İlkesi (Genuine Link — Madde 91): Devletler gemilere milliyet verilmesi ve tescil koşullarını kendileri belirler; ancak bayrak devleti ile gemi arasında mutlaka gerçek, somut ve etkin bir bağ (genuine link) bulunmalıdır (bu kural kolay bayrak / elverişli bayrak istismarlarını denetlemek için konulmuştur).
  • Tek Bayrak ve Münhasır Yargı Kuralı (Madde 92):

– Gemiler açık denizde yalnızca tek bir devletin bayrağı altında seyreder ve kural olarak münhasıran o devletin yargı yetkisine tabidir.

– Sefer sırasında veya limanda keyfi olarak bayrak değiştirilemez.

– Kolaylığına göre iki veya daha fazla bayrak kullanan bir gemi, milliyetsiz gemi (ship without nationality) sayılır ve hiçbir devletin diplomatik korumasından yararlanamaz.

 

4. Bayrak Devletinin Görev ve Sorumlulukları (Madde 94)

Bayrak devleti, kendi bayrağını taşıyan gemiler üzerinde idari, teknik ve sosyal konularda etkin bir kontrol kurmak zorundadır:

  • Gemi Sicili: Gemilerin teknik özelliklerini ve adlarını içeren resmi bir kütük tutmak.
  • Deniz Emniyeti Standartları: Gemilerin inşası, donatımı, seyre elverişliliği (seaworthiness), telsiz haberleşmesi ve denizde çatışmayı önleme kurallarına (COLREG) tam uyumunu denetlemek.
  • Personel Yeterliği: Geminin; ehliyetli ve sertifikalı kaptan, güverte/makine zabitleri ve yeterli sayıda mürettebatla donatılmasını ve çalışma/çalıştırma koşullarının uluslararası standartlara (STCW, MLC vb.) uygun olmasını sağlamak.
  • Kaza Soruşturması: Kendi bayrağını taşıyan bir geminin açık denizde karıştığı, can kaybına veya ağır hasara yol açan her deniz kazasında resmi bir kaza tahkikatı (marine casualty inquiry) yürütmek.

 

5. Savaş Gemileri ve Kamu Gemilerinin Tam Dokunulmazlığı (Madde 95 & 96)

  • Savaş gemileri ile ticari olmayan kamu hizmetinde kullanılan devlet gemileri; açık denizde bayrak devleti dışındaki tüm devletlerin yargı ve kolluk yetkisinden tam bağışıklığa (complete immunity) sahiptir (durdurulamaz, aranamaz veya alıkonulamaz).

 

6. Çatışma Kazalarında Ceza Yargısı Yetkisi (Madde 97)

(Tarihi Fransız Lotus Davası Prensibinin Sözleşmeyle Düzenlenmesi)

  • Açık denizde meydana gelen bir çatışma (collision) veya seyir kazasında; kaptan veya gemi adamları aleyhine cezai veya disiplin kovuşturması yalnızca bayrak devleti veya personelin vatandaşı olduğu devletin mahkemelerince açılabilir.
  • Kaptanın veya personelin yeterlik belgelerini/ehliyetlerini iptal etme yetkisi münhasıran o belgeyi düzenleyen devlete aittir.
  • Bayrak devleti makamları dışındaki hiçbir merci, soruşturma tedbiri olarak dahi gemiyi tutuklayamaz veya alıkoyamaz.

 

7. Denize Yardım ve Can Kurtarma Yükümlülüğü (Madde 98)

  • Kaptanın Görevi: Her gemi kaptanı kendi gemisini, mürettebatını ve yolcularını ciddi bir tehlikeye atmamak kaydıyla;

– Denizde kaybolma tehlikesi içindeki herkese yardım etmek,

– Tehlikede olan kişilerin yardım çağrısını aldığında azami hızla kurtarmaya gitmek,

– Bir çatışmadan sonra diğer gemiye, mürettebatına ve yolcularına yardım sağlamakla yasal olarak yükümlüdür.

  • Arama-Kurtarma Teşkilatı: Kıyı devletleri, deniz güvenliği için etkin bir Arama-Kurtarma (SAR) teşkilatı kurmak ve komşu ülkelerle bölgesel iş birliği yapmak zorundadır.