Çatışma, karaya oturma ya da patlama sonrası bir bölme su alırsa ne olur? Bu kısım, Kısım 1’deki yedek yüzerlik ve Kısım 3’teki atalet momenti kavramlarını birleştirir.
9.1 Su Basıncı
Hasar ve perde hesaplarının temeli:
- Durgun sıvıda basınç derinlikle doğrusal artar ve her yöne eşit etkir: P = ρ g h (kPa) veya gemi hesaplarında P = w × h (t/m²)
- Her metre derinlikte ≈ 1 t/m² (9,81–10 kPa) artar; yüzeyde sıfırdır.
- Toplam itki: F = w × A × h̄ (h̄: yüzeyin geometrik merkezinin derinliği)
Uygulamalar:
- Omurga sacı: P = w d, F = w Aomurga d
- Havuz/lock kapağı (iki tarafta farklı su): FSW = ½wSW B h12, FFW = ½wFW B h22; bileşke |FSW − FFW|, kapak büyük itki yönüne itilir.
- Tank kapağı: P = w × h, burada h kapaktan hava firar borusundaki sıvı yüzeyine kadar yüksekliktir. Birkaç metrelik sıvı kolonu kapak cıvatalarına onlarca ton yukarı itki bindirebilir → tank doldururken aşırı basınca dikkat!
9.2 Yara Alma ve Geçirgenlik
Kayıp yüzerlik yöntemi: Delinen bölme artık hiç kaldırma sağlamıyor kabul edilir. Gemiye ağırlık eklenmez; W ve katı KG değişmez. Kaybolan kaldırmayı sağlam kalan su hattı telafi etmek zorundadır → gemi batar.
Geçirgenlik (μ): Bölme hacminin gerçekte suyla dolabilen oranı.
| Bölme | μ |
|---|---|
| Boş bölme | %100 |
| Makine dairesi | %80–85 |
| Kuru tahıl | %60–65 |
| Kömür | ~%36 |
| Tam dolu deniz suyu balast tankı | %0 |
BS = SF − 1/RD μ = BS/SF × 100
(BS: istif boşluğu (broken stowage), SF: istif faktörü, RD: yükün bağıl yoğunluğu)
Batma miktarı:
x = μ v/(A − μ a) d2 = d1 + x
(v: bölmenin su hattı altındaki hacmi, A: orijinal su hattı alanı, a: delinen bölmenin su hattı alanı.) Bölme üstünde su geçirmez bir döşek (flat) varsa su hattı alanı kaybedilmez (a = 0): x = μv/A.
Delinmenin yeri sonucu belirler:
| Yer | Sonuç |
|---|---|
| Ortada (simetrik) | Paralel batma; su hattı alanı küçüldüğü için I ve BM düşer → GM azalır (bazen tehlikeli ölçüde). KB2 ≈ d2/2, BM2 = I2/∇, GM2 = KB2 + BM2 − KG |
| Uçta (ör. baş pik) | Paralel batma + büyük trim: kaybolan kaldırma × LCF’ye uzaklık ÷ MCTC2. Baş draft hızla artar, kıç biraz yükselebilir |
| Döşekli bölme | Su hattı alanı korunur, batma sınırlı |
Boş bölme en kötü sonucu, dolu balast tankı ise hiç sorun yaratmaz. Ortadaki delinme GM’yi, uçtaki delinme trimi etkiler.
9.3 Borda Bölmesi Delinirse
Gerçek kazalarda delinen genelde bir borda (wing) tankıdır. Bu kez gemi hem batar hem delinen tarafa yatar:
- Delinen tarafta v kadar kaldırma kaybolur; B sağlam tarafa kayar: BB1 = v y/V (y: bölmenin merkez hattına uzaklığı)
- G yerinde kalır (ağırlık eklenmedi) → B ile G ayrılır → gemi delinen tarafa meyleder.
Hesap sırası:
- x = μv/(A − μa), d2 = d1 + x
- KB2 = d2/2
- I2: kalan (asimetrik) su hattının, Steiner teoremiyle yeni merkezine göre atalet momenti
- BM2 = I2/V, KM2 = KB2 + BM2, GM2 = KM2 − KG
- tan θ = BB1/GM2 = v y/(V GM2)
Çapraz dengeleme (cross-flooding): Büyük yolcu gemileri, tankerler ve Ro‑Ro’larda meyil dakikalar içinde 15–20°’yi aşabilir. SOLAS, asimetrik bölmeli gemilerde karşı bordadaki ikiz tanka bağlı çapraz dengeleme kanallarını zorunlu kılar. Karşı borda bilerek doldurulur → asimetrik moment sıfırlanır → gemi biraz daha batar ama doğrulur. Meyil 15 dakika içinde 7°’nin altına indirilmelidir.
9.4 Bölmeleme: Batabilen ve Müsaade Edilen Boy
Gemiler, bölmeleri su alsa bile batmayacak şekilde tasarlanır.
- Perde güvertesi: Enine su geçirmez perdelerin ulaştığı en üst güverte.
- Marjin hattı: Perde güvertesinin borda kenarından 76 mm (3 inç) aşağıdaki çizgi. Su bu hattı batırırsa batma riski kabul edilemez.
- Batabilen boy (FL): Bir noktayı merkez alan bölmenin, marjin hattını batırmadan su alabileceği azami boy. Gemi boyunca çizilince FL eğrisi olur.
- Müsaade edilen boy (PL): PL = FL × Fs
Bölmeleme faktörü (Fs, 0,50–1,00): Yolcu sayısı arttıkça küçülür, perdeler sıklaşır.
- Fs = 1,00: az yolculu kargo gemisi → tek bölme batma standardı
- Fs = 0,50: çok yolculu büyük yolcu gemisi → iki bölme batma standardı
L>131 m gemilerde servis kriteri: Cs = 72 (M + 2P)/V (23 ≤ Cs ≤ 123; M: marjin altı makine hacmi, P: marjin altı yaşam alanı hacmi, V: toplam iç hacim)
A = 58,2/(L − 60) + 0,18 B = 30,3/(L − 42) + 0,18 Fs = A − (A − B)(Cs − 23)/100
Ambar boyu kontrolü (2:1 üçgenleri): İki perde arası mesafe üçgenin tabanı, ambar boyu kadar yükseklikte tepe çizilir.
- Tek bölmede üçgen tepesi PL eğrisinin altında kalmalı.
- İki bölmede (iki ambar toplam boyu) üçgen PL’yi aşabilir ama FL’yi asla aşamaz.
Fribord açısından gemi tipleri:
| Tip | Gemi | Özellik | Fribord |
|---|---|---|---|
| A | Yalnızca dökme sıvı yük | Küçük menhol, yüksek güverte bütünlüğü, geçirgenlik ~%5 | En düşük |
| B | Diğer kuru yük (genel kargo, konteyner) | Geniş ambar ağzı, geçirgenlik %60–100 | Daha yüksek |
| B‑60 | 100–150 m dökme yük; makine dairesi hariç tek bölme delinmesine dayanır | B ile A farkının %60’ı kadar indirim | |
| B‑100 | Yan yana iki bölmenin delinmesine dayanır | Tip A seviyesine kadar (%100 indirim) |
Daha iyi bölmeleme daha az fribord ihtiyacı demektir; Kısım 2.6’daki fribord ataması ile bölmeleme aynı emniyet zincirinin halkalarıdır.
Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.