Buraya kadar gemi ya durgun suda ya da açık denizdeydi. Sığ ve dar sularda hareket eden gemi, suyla yeni bir ilişkiye girer. İki konunun ortak kuralı: kuvvetler hızın karesiyle büyür.

10.1 Squat — Hızlandıkça Batmak

Squat, gemi sığ ya da dar suda ilerlerken omurganın statik su hattına göre fazladan batmasıdır; yani omurga altı payının (UKC) kaybıdır.

Bunun nedeni şudur: su, geminin altından ve yanlarından dar bir boşluktan geçmek zorunda kalır → hızlanır → Bernoulli gereği basıncı düşer → gövde aşağı emilir. Gemi hem paralel batar hem de trim yapar.

Squatı belirleyen etkenler:

  • Hız (VK) — en önemlisi: squat ∝ VK2. 6’dan 12 knot’a çıkmak squatı 4 katına çıkarır.
  • Blok katsayısı (Cb) — dolgun gövde daha çok çöker.
  • Tıkanma faktörü: S = B × d/(Wkanal × H) (orta kesit alanı ÷ kanal kesit alanı). S büyüdükçe squat artar.
  • Derinlik/draft oranı (H/d): 1,5’in altında belirginleşir, 1,2’nin altında kritik olur.

Hangi uç daha çok batar?

Form Örnek Trim
Dolgun (Cb>0,70) VLCC, dökme yük Başa — en büyük batma başta
Orta (Cb ≈ 0,70) Genel kargo Yaklaşık eşit
Narin (Cb<0,70) Konteyner, yolcu, firkateyn Kıça — en büyük batma kıçta/pervanede
Gövde formuna göre squat ve trim yönü

Barrass formülleri (azami squat, m; VK knot):

Açık sığ su: δmax = Cb VK2/100   Dar kanal/nehir: δmax = Cb VK2/50

Cb = 0,80 olan bir gemi 10 knot’ta açık sığ suda 0,80 m, dar kanalda 1,60 m çöker (başa).

Tıkanma faktörlü genel formül: δmax = Cb × S0,81 × VK2,08/20

Önlemler:

  1. Hızı düşür — UKC daraldığında ilk ve en etkili adım. Hızı yarıya indirmek squatı ~%75 azaltır.
  2. Kanal ortasında kal — kıyıya yakınlık asimetrik emme yaratır, squatı büyütür.

10.2 Etkileşim (Interaction)

Sığ/dar suda gemi yalnızca altındaki suyla değil, kıyıyla, tabanla ve diğer gemilerle de hidrodinamik ilişkiye girer. Gövde çevresinde: başta yüksek basınç, ortada alçak basınç (emme), kıç omuzluklarda hafif yüksek basınç.

Etkileşim türleri:

  • Bank etkisi: Baş kıyıdan itilir, kıç kıyıya çekilir → gemi kontrolsüz şekilde kanalın ortasına doğru savrulur (sheer).
  • Yetişme/geçme: Geçen geminin baş dalgası ve iki geminin emme bölgeleri birleşir → gemiler birbirine çekilir → çatışma riski.
  • Karşı karşıya geçiş: Önce baş dalgaları birbirini iter, bordalar hizalanınca çekim başlar.
  • Römorkör girting (tripping): Çeki teli römorkörün bordasına 90° açıyla gelirse römorkör yana yatıp alabora olabilir.
Kanalda bank etkisi: baş itilir, kıç çekilir

Bank etkisi kazası. 200 m’lik bir konteyner gemisi dar kanalda 11 knot’la sancak kıyısına yaklaşır. Baş kıyıdan itilir, kıç kıyıya yapışır. Alabanda dümen, kıçtaki akış tıkandığı için işe yaramaz. Gemi 9 knot’la karşı kıyıya çarpar, karaya oturur ve kanalı kapatır.

Römorkör girting kazası. Yüklü bir dökme yük gemisi 6 knot’la limana girerken baş omuzluktaki römorkörden çeki teli alır. Gemi hızı 8 knot’a çıkar; tel römorkörün bordasına biner. Acil bırakma zamanında kullanılamaz; çekme momenti fribordu suya gömer ve römorkör 15 saniyede alabora olur.

Önlemler:

  1. Hızı düşür — %30 hız azaltımı etkileşim kuvvetlerini yaklaşık yarıya indirir.
  2. Kanal ortasında, en derin hatta seyret.
  3. Erken ve küçük dümen — baş savrulmadan, kıyıya yaklaşıldığı anda hafif karşı dümen.
  4. Çeki teli güvenliği — tel asla bordaya dik gelmemeli; acil bırakma mandalı düzenli test edilmeli.

Dar kanalda hızlı giden dolgun bir gemi hem baştan çöker hem kıyıya savrulur; iki sorunun da çaresi hızı düşürmektir.


Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.