Bu Derste

Bu dersin sonunda:

  • gemide yönü ve konumu karadaki “sağ, sol, ön, arka” yerine gemiye bağlı terimlerle ifade edebileceksiniz,
  • karina, faça ve bordanın nerede başlayıp bittiğini iki su hattına göre açıklayabileceksiniz,
  • köprüüstünden zincirliğe kadar bir ticaret gemisinin ana mahallerini sayabilecek ve yerlerini gösterebileceksiniz,
  • makine dairesinin çoğu gemide neden kıçta olduğunu gerekçeleriyle anlatabileceksiniz,
  • yaşam mahalleri için konan asgari ölçüleri ve kuralları söyleyebileceksiniz,
  • bir genel yerleşim planını okuyup başlıca gemi tiplerini yerleşimlerinden ayırt edebileceksiniz.

Gemi yapısını öğrenmek, önce gemiyi “konuşabilmekle” başlar. Gemide biri “iskele baş omuzluğunda bir çatlak var” dediğinde herkes aynı noktayı anlamalıdır. Bu yüzden ilk iş, yönleri ve yerleri tarif eden ortak bir sözlük kurmaktır. Bu sözlük, seriniz boyunca bütün bölümlerde kullanılacak; burada tanımlanan terimler sonraki derslerde yeniden tanımlanmayacak.

İkinci iş, geminin içini tanımaktır. Bir ticaret gemisi, yükün türüne göre biçim değiştirse de hemen her gemide aynı ana mahaller bulunur: geminin yönetildiği köprüüstü, gemiyi yürüten makine dairesi, mürettebatın yaşadığı mahaller, yükün taşındığı ambar veya tanklar, balast ve yakıt tankları ve teknenin iki ucundaki özel bölmeler. Bu mahallerin nereye konduğu rastgele değildir; her birinin yerini mühendislik, emniyet ve insan sağlığıyla ilgili kurallar belirler.

Bu ders, ayrıntılarına sonraki bölümlerde gireceğimiz konuların haritasıdır. Boyutlar Bölüm 2’de, deplasman ve tonaj Bölüm 3’te, draft ve yükleme markaları Bölüm 4’te, güverte ve ambar kapakları Bölüm 9’da, perdeler ve tanklar Bölüm 10’da, baş-kıç yapısı ile dümen ve pervane Bölüm 11’de, lumbarağzı, portuç ve güverte donanımı Bölüm 12’de, gemi tipleri ise Bölüm 13’te ayrıntılı olarak işlenir.

Temel Kavramlar

  • Merkez hattı (centreline): Gemiyi baştan kıça uzanan bir düzlemle iki simetrik yarıya, iskele ve sancağa ayıran boyuna simetri düzlemi. Bütün “iskele/sancak” tarifleri bu düzleme göre yapılır.
  • Mastori (amidships): Geminin boyca ortası. Ölçülerde dikmeler arası boyun (LBP) orta noktası esas alınır (Bölüm 2).
  • Yüklü (en derin) su hattı (deepest load waterline): Geminin izin verilen en büyük draftta yüzdüğü su hattı.
  • Boş (hafif) su hattı (light waterline): Geminin yüksüz ve en hafif durumda yüzdüğü su hattı.
  • Mahal: Gemide belirli bir işe ayrılmış kapalı bölüm (makine dairesi, yaşam mahalli, ambar gibi).
  • Genel yerleşim planı (General Arrangement plan): Bütün mahallerin yerini ve birbiriyle ilişkisini gösteren temel plan.

Gemide Yönleri Nasıl Söyleriz?

Karada “sağ” ve “sol” bakan kişiye göre değişir. Gemide bu kabul edilemez; bir yaralanma, yangın veya adam düştü durumunda herkesin aynı tarafı anlaması gerekir. Bu nedenle gemide yönler kişiye değil gemiye bağlıdır: sancak tarafı, kıça dönüp bakan biri için de sancak tarafıdır.

Temel yönler dört tanedir. Geminin ileri giden ön ucu baş (pruva, bow), arka ucu kıçtır (pupa, stern). Başa bakan bir kişinin sol tarafında kalan borda iskele (port), sağ tarafında kalan borda sancaktır (starboard). Başa daha yakın olan şey “ilerisinde” (forward of), kıça daha yakın olan şey “gerisinde” (abaft) bulunur. Baş-kıç doğrultusu boyuna (fore and aft, longitudinal), iskele-sancak doğrultusu eninedir (athwartships, transverse).

Gemide yön ve konum terimleri

Baş ile borda arasında, teknenin daralmaya başladığı ön yan bölgeye baş omuzluğu (bow), kıç ile borda arasındaki arka yan bölgeye kıç omuzluğu (quarter) denir. Her biri iskele ve sancak olmak üzere ikişer tanedir; böylece “sancak baş omuzluğu” veya “iskele kıç omuzluğu” gibi kısa ve kesin tarifler yapılabilir.

İskele ve sancağı hatırlamanın kolay yolu seyir fenerlightleridir. Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü’ne (COLREG 1972) göre borda fenerleri iskelede kırmızı, sancakta yeşildir. Yukarıdaki şekilde iskele bordasının kırmızı, sancak bordasının yeşil çizilmesinin nedeni budur.

Gemiden görülen bir nesnenin yönü de aynı mantıkla söylenir. Baş doğrultusunda görülen nesne pruvada (ahead), kıç doğrultusundaki nesne pupada (astern), merkez hattına dik doğrultudaki nesne ise bordada veya borda istikametinde (abeam) bulunur. Köprüüstünde gözcülookout “sancak bordada bir tekne” dediğinde, tekne geminin sağ tarafında, merkez hattına dik doğrultudadır.

Türkçe terim İngilizce Ne anlatır?
Baş (pruva) / Kıç (pupa) Bow / Stern Geminin ön ve arka ucu
İskele / Sancak Port / Starboard Başa bakana göre sol ve sağ borda
Mastori, vasat, gemi ortası Amidships Boyca orta bölge (LBP’nin ortası)
Merkez hattı Centreline İskele ve sancağı ayıran simetri düzlemi
Başa doğru, ileri / Kıça doğru, geri Forward / Aft Baş yönüheading / kıç yönü (forward of / abaft)
Boyuna / Enine Fore and aft / Athwartships Baş-kıç / iskele-sancak doğrultusu
Baş omuzluğu / Kıç omuzluğu Bow / Quarter Baş-borda ve kıç-borda arasındaki yan bölgeler
Pruvada / Pupada / Bordada Ahead / Astern / Abeam Gemiye göre görülen nesnenin yönü

Teknenin Dışı Hangi Bölgelere Ayrılır?

Teknenin dış yüzeyi, suya ne kadar değdiğine göre üç bölgeye ayrılır. Sınırları iki su hattı belirler: geminin en derin battığı yüklü su hattı ile en az battığı boş su hattı. Bu ayrım boyacının, sörveyörün ve zabitin işine yarar; çünkü her bölge farklı bir tehlikeyle karşı karşıyadır ve farklı bakım ister.

Teknenin dış bölgeleri: borda, faça, karina

Karina (bottom, underwater body), boş su hattının altında kalan yüzeydir. Gemi ne kadar boşaltılırsa boşaltılsın karina hep su altındadır. Sürekli suyla temas ettiği için hem korozyona hem de deniz canlılarının tutunmasına (fouling) açıktır. Bu yüzden karina tutunmayı önleyen boyalarla (antifouling) kaplanır ve havuzlamalarda temizlenip denetlenir (Bölüm 14).

Faça (boot top), iki su hattının arasındaki şerittir. Gemi yüklüyken suyun içinde, boşken suyun dışında kalır. Bu sürekli ıslanma ve kuruma, dalga darbesi, rıhtıma ve römorköre sürtünme, façayı korozyon ve boya hasarına en açık bölgelerden biri yapar. Bu nedenle faça çoğunlukla karinadan ve bordadan ayrı renkte ve farklı özellikte bir boyayla boyanır; limanda bir gemiye bakınca su hattı boyunca gördüğünüz koyu renkli şerit budur.

Borda kelimesinin iki anlamı vardır. Dış bölgeler anlamında borda (topsides), yüklü su hattının üzerinden güverte kenarına kadar uzanan yan yüzeydir. Günlük gemicilik dilinde ise geminin iskele veya sancak yan tarafının tamamına borda denir: “iskele bordası”, “sancak bordası”, “bordaya yanaşmak” gibi.

Geminin İçinde Neler Var?

Bir ticaret gemisinin iç düzeni yükün türüne göre değişir ama temel mahaller hemen her gemide bulunur: seyir ve kumanda mahalli olan köprüüstü, sevk sisteminin bulunduğu makine dairesi, mürettebatın yaşadığı mahaller, yükün taşındığı ambarlar veya tanklar, balast, yakıt ve tatlı su tankları ve teknenin iki ucundaki özel bölmeler. Aşağıdaki şekil, kıçta makineli ve beş ambarlı bir kuru yük gemisinde bu mahallerin yerlerini gösteriyor. Dersin geri kalanında bu şekli bir harita gibi kullanacağız.

Basitleştirilmiş genel yerleşim

Şekilde ambarların numaralarına dikkat edin: ambarlar baştan kıça doğru numaralanır. 1 numaralı ambar en baştakidir; en büyük numaralı ambar makine dairesine en yakın olandır. Beş ambarlı bu gemide “5 numaralı ambar” makine dairesinin hemen önündeki ambardır.

Köprüüstü: Geminin yönetildiği yer

Köprüüstü (navigation bridge), geminin seyrinin ve manevrasının yönetildiği kumanda merkezidir. Her yönde iyi görebilmek için en üst güvertelerden birine yerleştirilir ve genellikle iskele bordasından sancak bordasına kadar uzanır. İki kısmı vardır: seyir cihazlarının, dümen kumandasının ve makine telgrafının bulunduğu kapalı kumanda bölümü (wheelhouse) ve bunun iki yanında bordaya kadar uzanan açık köprüüstü kanatları (bridge wings). Kanatlar, özellikle yanaşma, kalkma ve dar sulardaki manevralarda zabitin bordayı ve rıhtımı doğrudan görmesini sağlar. Köprüüstünün üzerindeki açık güverteye pusula (miyar) güvertesi (compass deck, monkey island) denir; manyetik pusulamagnetic compass ve çeşitli antenler buradadır.

Köprüüstünden görüş rastgele bırakılmaz. SOLAS Bölüm V Kural 22’ye göre, kumanda noktasından (conning position) bakıldığında deniz yüzeyinin görüşü; draft, trim ve güverte yükü ne olursa olsun, baştan ileriye doğru iki gemi boyunu veya 500 metreyi (hangisi küçükse) aşan bir mesafe boyunca kapanmamalıdır. Bu sınır, baş doğrultusunun her iki yanında 10°’lik açı için geçerlidir. 300 metrelik bir gemi düşünün: iki gemi boyu 600 m eder, 500 m daha küçük olduğu için köprüden bakan zabit, baştan ileride 500 metreden daha uzak bir mesafeyi görmeden bırakılmamalıdır. Güverte yükü taşıyan gemilerde, özellikle konteyner gemilerinde, köprüüstünün yüksekliği ve yeri bu kural göz önünde tutularak belirlenir; çünkü üst üste dizilen konteynerler zabitin önünü kolayca kapatabilir.

Güverteler

Güverteler, teknenin içini yatay olarak bölen ve üstünü kapatan sac kaplamalardır. Teknenin üstünü baştan kıça kesintisiz kaplayan güverteye ana güverte (main deck) denir. Ana güverte geminin boyuna mukavemetine katılan başlıca elemanlardan biridir (Bölüm 6 ve 9). Baştaki yükseltilmiş güverte başüstü (forecastle deck), kıçtaki güverte kıçüstüdür (poop deck). Başüstü hem demirlemeanchoring ve bağlama donanımına yer sağlar hem de baştan gelen dalgalara karşı geminin önünü korur. Güverte türlerinin tam listesi Bölüm 9’da verilmiştir.

Makine dairesi ve neden çoğunlukla kıçtadır?

Makine dairesi (engine room), ana makinenin, jeneratörlerin ve bunlara bağlı yardımcı makinelerin bulunduğu mahaldir. Tasarımda yeri ve boyutları ilk belirlenen hacimlerden biridir. Ana makinenin gücü, pervane şaftı (shaft) aracılığıyla pervaneye iletilir. Günümüz ticaret gemilerinin büyük çoğunluğunda makine dairesi kıçtadır. Bunun nedenlerini aşağıdaki şekil üzerinden düşünelim.

Makine dairesinin konumu ve şaft uzunluğu

Makine dairesi gemi ortasındaysa, pervaneye ulaşmak için uzun bir şaft gerekir ve bu şaft arka ambarların altından bir şaft tüneli (shaft tunnel) içinde geçirilir. Tünel, ambarlardan hacim çalar ve yükleme-boşaltmayı zorlaştırır. Makine kıçta olduğunda ise:

  • ana makine ile pervane arasındaki şaft kısa olur ve şaft tüneline gerek kalmaz,
  • yük için ayrılan hacim artar ve ambarlar teknenin düzgün biçimli orta gövdesinde toplanır,
  • yük mahalleri kesintisiz bir blok oluşturduğu için yükleme ve boşaltma kolaylaşır.

Bu yerleşimin bir bedeli de vardır. Makinenin ağırlığı kıçta toplandığından, gemi özellikle boş veya balastlı iken trim ve boyuna mukavemet bakımından dikkat ister. Bu sorun balast tankları ve doğru bir yükleme düzeniyle dengelenir (Bölüm 6).

Makine dairesi gemi ortasındaki yerleşim, eski tip kuru yük gemilerinde ve bazı yolcu gemilerinde görülür; makinenin kıç ile mastori arasında yer aldığı ara yerleşimler de vardır. Tankerlerde ise kıçta makine bir tercih değil, kuraldır. SOLAS Bölüm II-2 Kural 4.5.1’e göre tankerlerde yük tankları, slop tankları, yük pompa daireleri ve koferdamlar makine dairelerinin ilerisinde bulunur; yaşam mahalleri, servis mahalleri ve kontrol istasyonları ise yük bölgesinin gerisinde düzenlenir. Amaç, yanıcı yük buharını tutuşma kaynaklarından ve insanların bulunduğu yerlerden uzak tutmaktır.

Ticaret gemileri çoğunlukla tek ana makine ve tek pervaneyle yapılır. Draft sınırı nedeniyle pervane çapının küçük tutulması gereken veya yüksek manevra kabiliyeti istenen gemilerde çift pervane kullanılır; yolcu gemilerinde şaft ve pervane sayısı ikiyi aşabilir. Ana makine, yardımcı makineler ve güverte makineleri Bölüm 12’de tanıtılır.

Yaşam mahalleri: Mürettebat için asgari koşullar

Yaşam mahalleri (accommodation), mürettebatın vardiya dışında dinlendiği, uyuduğu, yemek yediği ve kişisel ihtiyaçlarını karşıladığı yerlerdir: kamaralar (sleeping rooms, cabins), yemek salonları (mess rooms), dinlenme salonları (recreation rooms), kuzine (galley), sıhhi tesisler, revir (hospital) ve gemi ofisleri. Kıçta makineli gemilerde yaşam mahalleri genellikle makine dairesinin üzerindeki üst yapıdadır ve köprüüstü bu üst yapının en üst katında yer alır.

Gemi adamları aylarca aynı gemide yaşadığı için bu mahallerin asgari koşulları uluslararası düzeyde belirlenmiştir. Bu koşullar, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 20 Ağustos 2013’te yürürlüğe giren 2006 tarihli Denizcilik Çalışma Sözleşmesi’nde (MLC 2006), Kural 3.1 ve Standart A3.1’de yer alır. Bunları dört başlıkta toplayalım.

Yaşam mahalleri nereye konabilir? Yolcu gemileri dışındaki gemilerde uyku odaları mastoride veya mastorinin kıçında ve yükleme hattının (load line) üzerinde bulunur. Geminin büyüklüğü, tipi veya hizmet türü başka bir yerleşimi imkânsız kılıyorsa istisnai olarak geminin ön kısmına konabilir; ancak hiçbir durumda çatışma perdesinin önünde olamaz. Bunun nedeni basittir: bir çatışmada ilk yaralanacak bölge geminin başıdır ve orada uyuyan insanlar en büyük tehlikede olur.

Yük mahallerinden, makine mahallerinden, kuzineden, depolardan, kurutma odalarından ve ortak sıhhi mahallerden uyku odalarına doğrudan açılan kapı veya açıklık bulunamaz. Bu mahalleri uyku odalarından ayıran perdeler çelikten veya onaylı başka bir malzemeden, su ve gaz geçirmez olarak yapılır. Serbestçe hareket edilmesi gereken yaşam mahallerinde asgari tavan yüksekliği 203 cm‘dir. Yaşam mahalleri yeterli ısı yalıtımına, havalandırmaya, aydınlatmaya ve drenaja sahip olmalı; uyku odaları ve yemek salonları doğal ışık almalıdır.

Kamaralar ne büyüklükte olmalı? Yolcu gemileri dışındaki gemilerde her gemi adamına ayrı bir uyku odası verilir; 3.000 GT’nin altındaki gemiler ve özel amaçlı gemiler için yetkili idare, armatör ve gemi adamı örgütlerine danıştıktan sonra muafiyet tanıyabilir. Kadınlar ve erkekler için ayrı uyku odaları bulunur. Yatakların iç ölçüleri en az 198 cm × 80 cm‘dir. Yolcu ve özel amaçlı gemiler dışındaki gemilerde asgari kamara alanları geminin büyüklüğüne göre artar:

Gemi büyüklüğü Tek kişilik gemi adamı kamarası Zabit kamarası (ayrı oturma odası yoksa, kişi başına)
3.000 GT’den küçük 4,5 m² 7,5 m²
3.000 GT ve üzeri, 10.000 GT’den küçük 5,5 m² 8,5 m²
10.000 GT ve üzeri 7 m² 10 m²

Kaptan, başmühendis (çarkçıbaşı) ve birinci zabite ise belirli bir metrekare yerine, uyku odalarına bitişik bir oturma odası veya eşdeğer ek alan verilir; 3.000 GT’nin altındaki gemiler bu şarttan muaf tutulabilir. 12.000 GT’lik bir dökme yük gemisinde bir gemi adamının tek kişilik kamarası en az 7 m², oturma odası olmayan bir zabitin kamarası en az 10 m² olmalıdır.

Yemek salonları ve kuzine nasıl düzenlenir? Yemek salonları uyku odalarından ayrı ve kuzineye mümkün olduğunca yakın yerleştirilir. Büyüklükleri, aynı anda kullanması beklenen gemi adamı sayısına göre belirlenir; gerektiğinde ayrı veya ortak salon düzenlenir. Uygulamada zabitan ve tayfa için ayrı salonlar yaygındır. Kuzine, yemeklerin pişirilip servise hazırlandığı mahaldir. Yağ, ısı ve elektrik donanımı nedeniyle gemideki yangın riski yüksek yerlerden biridir ve SOLAS Bölüm II-2’nin yangından korunma kurallarına tabidir.

Sıhhi tesisler ve revir. Kişisel sıhhi tesisi olmayan her altı veya daha az kişi için en az bir tuvalet, bir lavabo ve bir küvet veya duş bulunur. Kadınlar ve erkekler için ayrı sıhhi tesis sağlanır. Yolcu gemileri dışında her uyku odasında, kişisel banyo yoksa, sıcak ve soğuk tatlı su bulunan bir lavabo yer alır. Köprüüstüne ve makine dairesine (veya makine kontrol odasına) yakın yerde de sıhhi tesis bulunur; 3.000 GT’nin altındaki gemiler bundan muaf tutulabilir. 15 veya daha fazla gemi adamı taşıyan ve üç günden uzun sefer yapan gemilerde yalnızca tıbbi amaçla kullanılan ayrı bir revir bulunur; kıyı seferi yapan gemiler için bu şart hafifletilebilir.

Yaşam mahallerinin yangına karşı korunması, kullanılacak malzemeler ve kaçış yolları SOLAS Bölüm II-2 kapsamındadır ve SOLAS not serisinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Yük mahalleri: Ambar mı, tank mı?

Yükün taşındığı yerin adı yükün türüne göre değişir. Kuru yük gemilerinde katı yük ve malların konduğu kapalı bölmelere ambar (hold, cargo hold), tankerlerde sıvı yükün taşındığı bölmelere yük tankı (cargo tank) denir. Ambarın üstündeki açıklık ambar ağzı (hatch, hatchway), bu açıklığı çevreleyen düşey kenar mezarna (hatch coaming), açıklığı kapatıp su geçirmezliği sağlayan yapı ise ambar kapağıdır (hatch cover). Bazı genel kargo gemilerinde ambarlar, ana güvertenin altındaki ara güvertelerle (gladora, tweendeck) katlara ayrılır. Ambar yapısı, kapak türleri ve gladoralar Bölüm 9’da, gemi tiplerine göre yük mahalleri Bölüm 13’te işlenir.

Tanklar ve teknenin uçlarındaki bölmeler

Gemide yük dışındaki sıvılar, yani balast suyu, akaryakıt, yağlama yağı ve tatlı su, tanklarda taşınır:

  • Çift dip tankları (double bottom tanks): Dış dip kaplaması ile iç dip kaplaması (tank top) arasındaki bölmelerdir. Balast, akaryakıt ve tatlı su için kullanılır. Dip yaralandığında suyun gemiye dolmasına karşı ikinci bir engel de oluşturur (Bölüm 8).
  • Baş pik tankı (fore peak tank): Baş bodoslama ile çatışma perdesi arasındadır. Genellikle balast için kullanılır ve trim ayarlamaya yarar. Çatışma perdesinin önünde akaryakıt taşınmasına izin verilmez.
  • Kıç pik tankı (aft peak tank): Kıç pik perdesi (aft peak bulkhead) ile kıç bodoslama arasındadır. Balast veya tatlı su için kullanılır.
  • Kanat ve derin tanklar (wing tanks, deep tanks): Gemi tipine göre bordalarda veya ambarlar arasında bulunur (Bölüm 13).

Çatışma perdesi (collision bulkhead), gemideki en baştaki su geçirmez enine perdedir. Baştan bir çarpışma veya çarpma sonucunda başı yaralanan geminin, suyun geminin geri kalanına yayılmasını bu perde önler. Konumu SOLAS ile belirlenmiştir (Bölüm 10). Kıç pik tankını sınırlayan perdenin adı ise kıç pik perdesidir; “çatışma perdesi” adı yalnızca baştaki perde için kullanılır.

Kıçta, dümen makinesinin bulunduğu mahal yeke dairesidir (steering gear room). Dümen makinesi, köprüüstünden gelen kumandayla dümeni çeviren düzenektir. Köprüüstündeki kumanda arızalanırsa dümen, yeke dairesindeki acil (yerel) kumandayla çevrilebilir. Yani yeke dairesinin asıl işi dümen makinesini barındırmaktır; acil kumanda bu mahallin görevlerinden yalnızca biridir. Başta, başüstünün altında ise demir zincirinin istiflendiği zincirlik (chain locker) bulunur. Bu iki mahal sırasıyla Bölüm 11 ve 12’de ayrıntılı olarak ele alınır.

Genel Yerleşim Planı Nasıl Okunur?

Genel yerleşim planı (General Arrangement plan, kısaca GA planı), geminin bütün mahallerinin yerini ve birbiriyle ilişkisini gösteren temel plandır. Gemi inşasında ilk hazırlanan planlardan biridir ve gemide zabitlerin en sık başvurduğu belgeler arasındadır. Plan genellikle üç görünüşten oluşur:

  • Profil görünüş (profile, elevation): Merkez hattından alınmış yandan görünüştür. Ambarlar, tanklar, perdeler, makine dairesi, üst yapı ve güverte katları burada izlenir.
  • Güverte planları (deck plans): Her güvertenin üstten görünüşüdür. Ambar ağızları, güverte donanımları, kamaralar ve diğer odalar burada görülür.
  • Çift dip ve tank planı (tank top / double bottom plan): Çift dip tanklarının ve diğer tankların yerleşimini gösterir.

Planı okurken üç şeye dikkat edin. Gemi genellikle başı sağda çizilir. Boyuna konumlar posta numaralarıyla (frame numbers) verilir ve postalar kıçtan başa doğru numaralanır (Bölüm 7). Planın başlık bölümünde geminin adı, ana boyutları, tonajı, klas kuruluşu ve inşa bilgileri yer alır.

Gemide GA planından başka belirli amaçlar için hazırlanmış planlar da vardır: kapasite planı (capacity plan), orta kesit planı (midship section plan), açınım planı (shell expansion plan), havuz planı (docking plan) ve yangın kontrol planı (fire control plan). Bunlar ilgili bölümlerde tanıtılır.

Yerleşimine Bakarak Gemi Tipi Tanınır mı?

Evet; geminin yerleşimi büyük ölçüde taşıdığı yüke göre biçimlenir. Bir gemiye limanda dışarıdan bakarak bile çoğu zaman tipini tahmin edebilirsiniz. Aşağıdaki tablo, başlıca tiplerin ayırt edici özelliklerini özetliyor; yapısal ayrıntılar Bölüm 13’tedir.

Gemi tipi Taşıdığı yük Yük mahalli Yerleşimdeki belirgin özellik
Genel kargo gemisi (general cargo ship) Paketli, çuvallı, sandıklı ve karışık yükler Ambarlar, çoğunlukla gladoralı Kendi vinç ve bumbaları, çok katlı ambarlar
Dökme yük gemisi (bulk carrier) Tahıl, cevher, kömür gibi ambalajsız katı yükler Büyük, tek katlı ambarlar Ambarların üst ve alt köşelerinde kanat tankları, geniş ambar ağızları
Tanker (oil / chemical tanker) Ham petrol, petrol ürünleri, kimyasallar Yük tankları Çift cidarlı tekne, yük bölgesinin kıçında makine dairesi ve yaşam mahalli, pompa dairesi
Gaz taşıyıcı (LNG / LPG carrier) Sıvılaştırılmış gazlar Özel yük tankları Basınçlı veya soğutmalı tank sistemleri
Konteyner gemisi (container ship) Standart konteynerler Hücre kılavuzlu ambarlar ve güverte Çok geniş ambar ağızları, yüksek güverte yükü
Ro-Ro gemisi (roll-on/roll-off ship) Tekerlekli araçlar ve treylerler Uzun ve açık araç güverteleri Baş, kıç veya yan rampalar, enine perdesi az güverteler
Yolcu gemisi (passenger ship) Yolcular (Ro-Pax tipinde yolcu ve araç) Yolcu mahalleri Geniş üst yapı, sıkı bölmeleme ve yangından korunma kuralları

Sık Karıştırılan Noktalar

  • Faça ile karina farklı yerlerdir. Karina boş su hattının altında kalan ve hep suda olan yüzeydir; faça ise iki su hattı arasında kalan, yüke göre bazen suda bazen havada olan şerittir.
  • “Borda” iki anlamda kullanılır. Dış bölgeler anlamında yüklü su hattının üstündeki yan yüzeydir; günlük dilde geminin bütün yan tarafıdır.
  • Çatışma perdesi yalnızca baştadır. Kıç pik tankını sınırlayan perdenin adı kıç pik perdesidir.
  • Ambarlar baştan, postalar kıçtan numaralanır. 1 numaralı ambar en baştadır; posta numaraları ise kıçtan başa doğru artar.
  • Yeke dairesi yalnızca acil dümen yeri değildir. Asıl görevi dümen makinesini barındırmaktır.
  • Kaptanın kamarası için bir metrekare sınırı yoktur. Kaptan, başmühendis ve birinci zabit için asgari ölçü yerine ek bir oturma odası şartı vardır.

Özet

  • Gemide yönler kişiye değil gemiye bağlıdır: baş, kıç, iskele, sancak; boyuna ve enine; ileri ve geri.
  • Baş ve kıç omuzlukları ile “pruvada, pupada, bordada” ifadeleri yeri ve yönü kısa ve kesin anlatır.
  • İskele kırmızı, sancak yeşil fenerle gösterilir.
  • Teknenin dışı iki su hattına göre karina, faça ve bordaya ayrılır.
  • Köprüüstünden görüş, baştan ileride iki gemi boyu veya 500 m’den (küçük olanı) daha uzak bir mesafe boyunca kapanmamalıdır.
  • Makine dairesi çoğu gemide kıçtadır: şaft kısa olur, tünel gerekmez, ambarlar orta gövdede toplanır; tankerlerde bu yerleşim zorunludur.
  • MLC 2006’ya göre uyku odaları çatışma perdesinin önünde olamaz; tavan yüksekliği en az 203 cm, yatak en az 198 × 80 cm’dir.
  • Kamara alanları gemi büyüklüğüne göre artar; kaptan, başmühendis ve birinci zabite ek oturma odası verilir.
  • Her altı veya daha az kişiye bir tuvalet, bir lavabo ve bir duş veya küvet düşer; 15+ kişi ve 3 günden uzun seferde revir zorunludur.
  • Tanklar: çift dip, baş pik, kıç pik, kanat ve derin tanklar. Çatışma perdesinin önünde akaryakıt taşınmaz.
  • GA planı profil, güverte planları ve tank planından oluşur; gemi başı sağda çizilir, yerler posta numarasıyla verilir.

Kendinizi Sınayın

  1. Kıça bakarak duran bir gemici için “sancak” hangi tarafındadır?
  2. Façanın korozyona en açık bölgelerden biri olmasının nedenleri nelerdir?
  3. Boyu 220 m olan bir gemide, köprüüstünden baştan ileride görüşün kapanmaması gereken mesafe ne kadardır?
  4. Makine dairesinin kıçta olmasının üç yararını ve bir sakıncasını sayın.
  5. 8.000 GT’lik bir gemide oturma odası olmayan bir zabitin kamarası en az kaç m² olmalıdır?
  6. 18 kişilik mürettebatın hiçbirinin kişisel banyosu yoksa en az kaç tuvalet gerekir?
  7. Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
    a) Ambarlar baştan kıça numaralanır.
    b) Baş pik tankında akaryakıt taşınabilir.
    c) Kıç pik tankı balast veya tatlı su için kullanılır.
    d) Çift dip, dip yaralanmasında ikinci bir engeldir.
  8. Genel yerleşim planının üç temel görünüşü nelerdir?

Cevaplar

  1. Sol tarafındadır. Yönler gemiye bağlıdır; sancak her zaman başa bakana göre sağ taraftır.
  2. Yük durumuna göre sürekli ıslanıp kuruması, dalga darbeleri ve rıhtım ile römorköre sürtünmesi.
  3. İki gemi boyu 440 m’dir; bu 500 m’den küçük olduğu için 440 m.
  4. Yararları: şaft kısa olur ve şaft tüneli gerekmez; yük hacmi artar ve ambarlar orta gövdede toplanır; yük mahalleri kesintisiz olduğu için yükleme-boşaltma kolaylaşır. Sakıncası: ağırlık kıçta toplandığından boş veya balastlı durumda trim ve boyuna mukavemete dikkat gerekir.
  5. 8,5 m² (3.000 GT ve üzeri, 10.000 GT’den küçük gemiler).
  6. Her altı kişiye bir tuvalet düştüğünden 18 / 6 = 3 tuvalet.
  7. b) Yanlıştır; çatışma perdesinin önünde akaryakıt taşınmasına izin verilmez.
  8. Profil görünüş, güverte planları ve çift dip/tank planı.

Başvuru Tabloları

Konu Değer
Köprüüstü görüşü Baştan ileriye iki gemi boyu veya 500 m (küçük olanı); baş doğrultusunun iki yanında 10°
MLC 2006 yürürlük tarihi 20 Ağustos 2013
Asgari tavan yüksekliği 203 cm
Yatak iç ölçüleri En az 198 cm × 80 cm
Kamara alanları Tablo: 4,5 / 5,5 / 7 m² (tayfa); 7,5 / 8,5 / 10 m² (zabit); eşikler 3.000 ve 10.000 GT
Muafiyet eşiği 3.000 GT’nin altı (tek kişilik oda, oturma odası, köprü ve makine yanı sıhhi tesis)
Sıhhi tesis oranı Her 6 veya daha az kişiye 1 tuvalet, 1 lavabo, 1 küvet/duş
Revir 15 veya daha fazla kişi ve 3 günden uzun sefer
Borda fenerleri İskele kırmızı, sancak yeşil (COLREG 1972)
Tankerlerde yerleşim Yük bölgesi makine dairesinin ilerisinde; yaşam ve servis mahalleri yük bölgesinin gerisinde (SOLAS II-2/4.5.1)

Terimler Sözlüğü (TR–EN)

Türkçe İngilizce
Baş (pruva) / Kıç (pupa) Bow / Stern
İskele / Sancak Port / Starboard
Mastori, vasat Amidships
Merkez hattı Centreline
Başa doğru / Kıça doğru Forward / Aft
Boyuna / Enine Fore and aft (longitudinal) / Athwartships (transverse)
Baş omuzluğu / Kıç omuzluğu Bow / Quarter
Pruvada / Pupada / Bordada Ahead / Astern / Abeam
Karina Bottom, underwater body
Faça Boot top
Borda Topsides, side
Yüklü su hattı / Boş su hattı Deepest load waterline / Light waterline
Köprüüstü Navigation bridge
Kumanda bölümü / Köprüüstü kanadı Wheelhouse / Bridge wing
Pusula (miyar) güvertesi Compass deck, monkey island
Ana güverte Main deck
Başüstü / Kıçüstü Forecastle deck / Poop deck
Makine dairesi Engine room
Şaft / Şaft tüneli Shaft / Shaft tunnel
Yaşam mahalleri Accommodation
Kamara (uyku odası) Cabin, sleeping room
Yemek salonu / Dinlenme salonu Mess room / Recreation room
Kuzine Galley
Revir Hospital
Ambar / Yük tankı Cargo hold / Cargo tank
Ambar ağzı / Mezarna / Ambar kapağı Hatchway / Hatch coaming / Hatch cover
Gladora Tweendeck
Çift dip tankı Double bottom tank
Baş pik tankı / Kıç pik tankı Fore peak tank / Aft peak tank
Çatışma perdesi / Kıç pik perdesi Collision bulkhead / Aft peak bulkhead
Yeke dairesi Steering gear room
Zincirlik Chain locker
Genel yerleşim planı General Arrangement (GA) plan