Artık bir cismin neden yüzdüğünü biliyoruz. Şimdi soruyu gemiye taşıyalım: Bu gemi ne kadar ağır, ne kadar batıyor ve daha ne kadar yük alabilir?

2.1 Geminin Ağırlık Bileşenleri

Bir geminin toplam ağırlığını iki parçaya ayırırız:

  • Boş gemi ağırlığı (Lightweight – Lwt): Geminin “kendisi”: çelik gövde, donatım, ana ve yardımcı makineler, kazanlardaki çalışma suyu. Tersanede meyil deneyi ile kesinleştirilir; yıllar içinde boya, pas, sac yenileme ve tadilatlarla biraz değişir (bkz. 12.1).
  • Dedveyt (Deadweight – Dwt): Geminin “taşıdığı” her şey: yük, yakıt, tatlı su, balast, yağlar, kumanya, mürettebat ve eşyaları. Boş seyirle tam yüklü seyir arasında sürekli değişir.

Deplasman (W) = Lightweight + Deadweight

Lightweight bir kamyonun boş ağırlığına, dedveyt ise kasaya, depoya ve kabine konan her şeye karşılık gelir.

2.2 Draft ve Hava Çekimi

  • Su çekimi (draft): Su yüzeyinden omurganın en altına düşey mesafe.
    • Kalıp draft (moulded): Omurga sacının iç yüzeyine kadar — mühendislerin hidrostatik hesaplarında.
    • Fiili/tam draft (extreme): Omurga sacının en alt kenarına kadar — zabit, kılavuz ve havuz personeli güvenlik için daima bunu kullanır.
  • Hava çekimi (air draft): Su hattından geminin en yüksek sabit noktasına (direk, radar anteni) yükseklik. Köprü geçişlerinde hayati önemdedir (ör. Panama sınırı 57,91 m; St. Lawrence Seaway sınırı 35,5 m).
    • Sığ suda squat hava çekimini biraz azaltır, ama hesaplar her zaman statik emniyet payıyla yapılır.

Draft ile hava çekimi birbirinin tersidir: gemi batarsa draft artar, hava çekimi azalır.

2.3 Draft Okumak İçin Araçlar: TPC ve Deplasman Eğrileri

1.4’te TPC’yi tanımladık. Gerçek gemide önemli bir ayrıntı var:

  • Kutu formlu teknede bordalar düşey olduğu için su hattı alanı draftla değişmez → TPC sabittir.
  • Gerçek gemide gövde aşağıya doğru daralır → draft azaldıkça su hattı alanı ve TPC de azalır. Yüklü draftta TPC en büyüktür.
  • TPCFW = TPCSW × 1,000/1,025 = WPA/100

TPC eğrisi: Düşey eksende ortalama draft, yatay eksende TPC.

Büyük yüklemelerde ortalama TPC yöntemi (çünkü TPC yol boyunca değişir):

  1. Başlangıç TPC1 ile yaklaşık yeni draftı bul.
  2. Yeni drafta karşılık gelen TPC2‘yi oku.
  3. TPCort = (TPC1 + TPC2)/2
  4. Kesin draft değişimini TPCort ile hesapla.

Deplasman eğrisi: Herhangi bir ortalama draftın deplasmanını (ya da tersini) verir. Gemi asla 0 m draftta olmadığı için eğri sıfırdan değil, boş gemi draftı ile yaz yükleme draftı arasındaki bölge (boot‑topping) için hassas çizilir. Bu eğriden:

  • Azami Dwt = Wyaz − Wboş
  • Kalan kapasite = izin verilen deplasman − mevcut deplasman
  • Yaklaşık TPC: TPC ≈ ΔW/Δd (cm)

2.4 Gövdenin “Dolgunluğu”: Form Katsayıları

Gemi gövdesi karmaşık eğrilerden oluşur. Onu basit bir kutuyla karşılaştırmak için boyutsuz katsayılar kullanırız. Hepsi en fazla 1,00 olabilir (1,00 = tam kutu).

Katsayı Neyi neyle karşılaştırır? Formül
Cw su hattı alanı Su hattı alanı ↔ L × B dikdörtgeni Cw = WPA/(L × B)
Cb blok Batık hacim ↔ L × B × d kutusu Cb = ∇/(L × B × d)
Cm orta kesit Orta kesit alanı ↔ B × d dikdörtgeni Cm = Am/(B × d)
Cp prizmatik Batık hacim ↔ L × Am prizması Cp = ∇/(L × Am)

Bu katsayılardan şu bağıntılar çıkar:

  • W = L × B × d × Cb × ρ (deplasmanı boyutlardan bulmak)
  • TPCSW = L × B × Cw/97,56
  • Cb = Cm × Cp → Cm<1 olduğundan Cp her zaman Cb‘den biraz büyüktür.
  • Pratik kural (yaz draftında): Cw ≈ ⅔Cb + ⅓ (ör. Cb = 0,70 ⇒ Cw ≈ 0,80)
  • Draft azaldıkça Cb ve Cw birlikte azalır; yükleme aralığında aralarında yaklaşık 0,10 fark vardır.
  • Ticaret gemilerinde yüklü draftta Cm ≈ 0,98–0,99 (neredeyse kutu kesit).

Tipik Cb değerleri:

Form Gemi Cb
Dolgun (> 0,70) ULCC 0,850
Ham petrol tankeri 0,800–0,825
Dökme yük 0,775–0,825
Orta (≈ 0,70) Genel kargo 0,700
Narin (< 0,70) Yolcu 0,575–0,625
Konteyner 0,575
Römorkör 0,500

Ahşap/geleneksel can filikalarında aksi belirtilmedikçe Cb = 0,60 kabul edilir; taşıyabileceği kişi sayısı net hacmin kişi başı standart hacme bölünmesiyle bulunur.

Dolgun gemi (tanker) çok yük taşır ama yavaştır; narin gemi (konteyner) hızlıdır ama aynı boyutta daha az taşır. Bu fark konteyner gemilerinin stabilite davranışını da açıklar (Kısım 11).

🧪 İnteraktif Araç: Blok Katsayısı (Cb) Kutusu
L, B, d ve Cb değerlerini değiştirin; gövdenin ince formdan dolgun tanker formuna nasıl dönüştüğünü ve deplasmanın nasıl değiştiğini izleyin. Simülatörü aç →

2.5 Su Yoğunluğu Değişince Draft

Gemi yük almadan başka yoğunlukta bir suya geçerse ağırlığı aynı kalır ama taşırması gereken hacim değişir (V = W/ρ):

  • Tatlıdan tuzluya (yoğunluk artar) → hacim azalır → gemi yükselir
  • Tuzludan tatlıya (yoğunluk azalır) → hacim artar → gemi batar

Kutu formlu teknede: dyeni/deski = ρeski/ρyeni

Gerçek gemide: Tatlı su payı (FWA) — Yaz draftındaki gemi deniz suyundan tatlı suya geçtiğinde ne kadar batar (mm):

FWA (mm) = W/(4 × TPCSW)

Liman suyu payı (DWA) — Yoğunluğu 1,000 ile 1,025 arasındaki bir limanda:

DWA (mm) = FWA × (1025 − ρDW)/25

Yani gemi limanda yaz markasını DWA kadar batırarak yükleyebilir; açık denize çıkınca tam S markasına yükselir.

Draft sabit tutulmak istenirse (ör. derinlik kısıtı): Wyeni/Weski = ρyeni/ρeski — denizden nehre giren gemi aynı draftı korumak için yük boşaltmalı; nehirden denize çıkan gemi ilave yük taşıyabilir.

Yoğunluk değişimi yalnızca paralel batma yaratmaz, trimi de değiştirir; bu konu trimle birlikte Kısım 8’de ele alınır.

🌊 İnteraktif Araç: Plimsoll ve Yoğunluk Göstergesi
Su yoğunluğunu 1025’ten 1000 kg/m³’e düşürün ve su hattının Plimsoll diskinde S markasından F markasına, yani FWA kadar yükselişini izleyin. Simülatörü aç →

2.6 Yükleme Hatları ve Fribord Markaları

Fribord ile stabilite ayrılmazdır: fribord arttıkça GZ kolları, başlangıç GM, dinamik stabilite ve stabilite aralığı büyür; güverte kenarının suya girme açısı ileri kayar. Plimsoll markaları aşırı yüklemeyi önlemek için 1876’da Samuel Plimsoll’un öncülüğünde yasalaştı; bugün IMO’nun ICLL sözleşmesiyle uygulanır.

Fribord nasıl atanır? Önce gemi boyu (LF) ve tipine (A/B) göre tablodan cetvel fribordu alınır, sonra “standart gemi” ile karşılaştırılarak 6 düzeltme yapılır:

  1. Derinlik: Standart derinlik LF/15. Daha derin gemiye ceza: (D − LF/15) × R mm (LF ≥ 120 m için R = 250; LF<120 m için R = LF/0,48).
  2. Blok katsayısı: Standart Cb = 0,680. Daha dolgun gemiye ceza; düzeltme katsayısı (Cb + 0,680)/1,360.
  3. Baş yüksekliği: Asgari mBH = 56LF(1 − LF/500) × 1,36/(Cb + 0,680) mm (LF ≤ 250 m). Eksikse fribord artar; fazlası indirim getirmez.
  4. Üst bina: Kapalı kasaralar yedek yüzerlik sağlar → indirim (tam boy üst binada 1070 mm’ye kadar).
  5. Şiyer: Standarttan fazla şiyer → indirim; eksik/düz güverte → artırma. (Standart baş şiyeri kıçınkinin 2 katı.)
  6. Mukavemet: Klas kurallarına tam uygunsa 0 mm.

Bu düzeltmelerin sonunda geminin atanmış yaz fribordu bulunur.

Bordadaki markalar (gemi ortasında):

  • Güverte çizgisi: 300 × 25 mm yatay çizgi.
  • Plimsoll dairesi: Dış çapı 300 mm, kalınlığı 25 mm; ortasından 450 mm’lik yatay çizgi geçer. Bu çizginin üst kenarı = Yaz hattı (S). Yanlarındaki harfler klas kuruluşunu gösterir (L‑R, N‑V, B‑V, A‑B).
  • Yükleme tarağı: Diskin 540 mm pruvasında düşey hat ve 230 × 25 mm’lik kollar.
Marka Anlamı Konumu
S Yaz (deniz suyu) Plimsoll çizgisi hizası
T Tropikal S’nin dyaz/48 üstü
W Kış S’nin dyaz/48 altı
WNA Kış Kuzey Atlantik W’nin 50 mm altı (yalnızca L ≤ 100 m)
F Tatlı su S’nin FWA kadar üstü
TF Tropikal tatlı su T’nin FWA kadar üstü
Plimsoll dairesi ve S, T, W, WNA, F, TF yükleme hattı markaları

Sakin ve sıcak denizlerde (T) daha çok, fırtınalı kışta (W, WNA) daha az yük alınır. Tatlı suda (F) daha derine yüklenebilir, çünkü gemi açık denize çıkınca zaten yükselecektir.

Aşırı yükleme cezası: Kaptan ve donatana para cezası, üstüne batırılan her santimetre için ek ceza (ör. İngiltere’de cm başına 1000 £).

2.7 Kereste Gemilerinin Özel Markaları

Güvertesinde sıkıca bağlanmış masif kereste taşıyan gemiler daha derine yüklenebilir, çünkü güverte kerestesi ek yedek yüzerlik sağlar. (Odun hamuru veya çok su emen kargolar için geçerli değildir.)

Şartlar: En az 0,07L boyunda baş kasara (yükseklik L ≤ 75 m için 1,80 m; L = 125 m için 2,30 m); LF<100 m ise kıç kasara/yükseltilmiş güverte; orta yarı boydaki çift dip tanklarında merkez hattında su geçirmez boyuna perde; en az 1 m’lik takviyeli küpeşte; kompakt istif ve can kurtarma/görüş hatlarının açık kalması.

Markalar: Diskin pruvasında standart hatlar, pupasında “L” (Lumber) önekli hatlar bulunur:

Marka Konumu
LS S’nin üstünde; aradaki mesafe (δf) üst bina boyuna göre verilen indirim
LT LS’nin dLS/48 üstü
LW LS’nin dLS/36 altı (dikkat: 1/48 değil!)
LWNA Standart WNA ile aynı hizada — Kuzey Atlantik kışında indirim yok
LF LS’nin kereste FWA’sı kadar üstü
LTF LT + LF
  • Baş yüksekliği LS’den değil S’den ölçülür.
  • δf ≈ kereste denize kaybedilirse geminin paralel yükselme miktarıdır.

Kerestenin stabilite riskleri:

  1. Su emer: Hesaplarda varışta kereste ağırlığı %15 artmış kabul edilir; bu ağırlık en üstte olduğu için G yükselir. Kerestenin yedek yüzerliğinin yalnızca %75’i geçerli sayılır.
  2. Yelken etkisi: Borda rüzgarına karşı yüksek duvar.
  3. Buzlanma: Kütükler arasında biriken buz G‘yi daha da yükseltir.
  4. Aşırı sert yalpa: Lashing kopmasın diye başlangıç GM yaklaşık 0,03B‘yi geçmemeli.
  5. Özel limitler: MCA: GM ≥ 0,05 m. IMO: GM ≥ 0,10 m, GZmaks ≥ 0,25 m (en az 30°’de), 0–40° alanı ≥ 0,080 m·rad.

2.8 Dedveyt Skalası — Köprüüstündeki Kopya Kâğıdı

Tersanenin hazırladığı, köprüüstü ve kargo kontrol odasında asılı çok sütunlu cetvel. Eşit draftta (even keel) geçerlidir. Bir draft hizasında şunlar yan yana okunur:

  1. Draft ve fribord (D − d)
  2. Deplasman (SW ve FW) — Dwt = 0 satırı doğrudan lightweight‘tir
  3. Dedveyt — boş draftta 0, S hattında azami
  4. TPC (SW ve FW)
  5. MCTC — trimi 1 cm değiştiren moment (bkz. Kısım 8)

Skaladan yapılan başlıca hesaplar:

  • Alınabilecek ilave yük = Dwtazami − Dwtmevcut
  • Sığ bar/kanal sınırı: kanal derinliğine karşılık gelen deplasmanı oku, lightweight ve varıştaki sabit ağırlıkları düş → yüklenebilecek net kargo
  • Liman suyu: WDW = WSW × ρDW/1,025 veya DWA ile
  • Net kargo = Toplam Dwt − (FO + DO + FW + balast + yağ + kumanya/mürettebat) → draft sörveyinde konşimentoyla karşılaştırılır.

Kaynak: Barrass, C. B. ve Derrett, D. R. Ship Stability for Masters and Mates.